د از سه روز وقتی برای صرف غذای اندکی توسط جابر بن عبدالله دعوت گردید، ترجیح داد که این غذای اندک را نیز با مشارکت یاران خود صرف کند. که در بحث ولیمة جابر بن عبدالله، به این موضوع خواهیم پرداخت.
4- تقویت روحیة سربازان و خوشحال ساختن آنان
حفر خندق در شرایط دشواری انجام گرفت. هوا خنک بود؛ باد شدیدی می‌وزید؛ مردم از نظر معیشتی در مضیقه بودند و ترس و یورش ناگهانی دشمن به اضافه مشکل جانکاه کندن و خاک‌برداری خندق که صحابه با دستهایشان می‌کندند و خاکها را بر پشت حمل می‌نمودند و به بیرون منتقل می‌کردند، از جمله مشکلات مهم این غزوه بود که تلاش و جدیت را الزامی می‌کرد؛ اما پیامبر اکرم (ص) در چنین شرایطی فراموش نکرد که اینها همچون سایر انسانها، به تبع انسان بودن نیاز به استراحت دارند، همان طور که نیاز به کسی دارند تا آنها را با سخنان خود، دلگرم و شاد بگرداند. بنابراین، پیامبر اکرم(ص) کلمات رجزآمیز ابن رواحه را تکرار می‌کرد و می‌فرمود: 
اللهم لولا الله ما اهتدینا
		ولاتصدقنا و لاصلینا

فانزلن سکینة علینا
		وثبت الاقدام ان لاقینا

ان الا عادی قد بغوا علینا 
		و إن ارادوا فتنة ابینا

«اگر خدا نمی‌بود، ما هدایت نمی‌شدیم و صدقه نمی‌دادیم و نماز نمی‌خواندیم.
پس بر ما آرامش نازل کرد و هنگام رویارویی با دشمن، ما را ثابت‌قدم و استوار بدار.
دشمنان با ما بغاوت کردند و ما از فتنه‌گری ابا ورزیدیم.»
و با این بیت آخری صدایش را بالا می‌برد.(2) 
نحن الذین بایعوا محمداً
		علی الاسلام مابقینا ابداً

«ما با محمد بیعت کرده‌ایم تا برای همیشه بر اسلام بمانیم.»
و یا به جای مصرع آخر می‌گفتند: تا همیشه در جهاد بسر بریم. 
و رسول خد ا(ص) می‌فرمود: 
اللهم ان الخیر خیر الآخرة
		فاغفر للانصار و المهاجرة(3) 

«بارالها! خیر واقعی همان خیر آخرت است؛ پس مهاجران و انصار را بیامرز.»
این مزاحها و نشاط‌آفرینیها در آن شرایط دشوار علاوه بر اینکه مشکلات اصحاب و یاران پیامبر اکرم را تقلیل می‌داد، به آنها نیز روحیه و نشاط می‌بخشید تا هر چه بهتر و سریع‌تر حفر خندق را قبل از رسیدن دشمن، به اتمام برسانند(4). 
5- در نظر گرفتن شرایط لشکر و در صورت نیاز اجازه دادن به کسانی که اجازه رجوع می‌خواستند 
برخورد اصحاب و یاران پیامبر اکرم (ص) با ایشان بسیار مؤدبانه بود بنابراین، هنگام بروز مشکلات که قصد داشتند به خانه‌هایشان برگردند، با اجازه و هماهنگی پیامبر اکرم(ص) این کار را انجام می‌دادند و بعد از برطرف شدن آن مشکل و به دلیل رغبت زیاد به خیر و پاداش الهی، بلافاصله نزد پیامبر اکرم(ص)  برمی‌گشتند و ایفای وظیفه می‌نمودند؛ چنانکه این آیه در وصف آنان نازل گردید: 
(إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذَا کَانُوا مَعَهُ عَلَى أَمْرٍ جَامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَکَ أُوْلَئِکَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوکَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَن لِّمَن شِئْتَ مِنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ) (نور، 62)
«همانا مؤمنانی که به خدا و پیامبرش ایمان آورده‌اند، هرگاه با او در امری اجتماعی بسر می‌برند، نمی‌روند؛ مگر اینکه از او اجازه بگیرند. همانا آنهایی که از تو اجازه می‌گیرند، به خدا و رسولش ایمان دارند. پس وقتی که از تو اجازه خواستند برای بعضی از مشاغل خود؛ پس به هر کس می‌خواهی از آنان اجازه بده و برای آنها طلب آمرزش بکن؛ همانا خدا بخشنده و مهربان است.»
براساس این آیه، پیامبر اکرم (ص) می‌توانست به کسانی که به خاطر برخی ضرورتها اجازة رجوع به خانه‌های خود می‌خواستند، اجازه بدهد و هم می‌توانست با توجه به مصلحت و شرایط، اجازه ندهد(5). 
6- تعیین صحابه برای نگهبانی
آن حضرت(ص)  چند نفر از صحابه را برای گشت‌زنی از نواحی مختلف خندق تعیین نمود تا مانع پیشرفت کسانی گردند که قصد نفوذ به داخل خندق را دارند. آنها نیز به ایفای وظایف خود پرداختند و در مقابل هرگونه هجوم دشمن جهت نفوذ به داخل خندق ایستادند. تا جایی که روزی از سحرگاه تا بخشی از شب آینده پیوسته به مقاومت ادامه دادند. طوری که در این وسط چهار نماز از مسلمانان فوت گردید که قضای آنها را به جای آوردند و علی ابن ابی‌طالب با مجموعه‌ای از صحابه توانست از نفوذ عکرمه بن ابی جهل به داخل خندق جلوگیری به عمل آورد؛ همچنین او در مقابل قهرمان قریش، عمرو بن عبدود، ایستاد و او را از پای درآورد(6). 
گروهی از انصار نیز به سرپرستی عباد بن بشر(رض) محافظت می‌نمودند فرماندهی جنگ نیز برعهدة پیامبر اکرم(ص) بود و تمامی امور مربوط به جنگ زیرنظر ایشان انجام می‌گرفت. نقشة جنگ بدست ایشان بود و بر اجرای آن نظارت داشت که می‌توان این نقشه و اجرا را این گونه خلاصه کرد: 
الف – آن حضرت (ص) بعد از مشورت و رایزنی، دستور به حفر خندق در قسمت شمال مدینه داد؛ زیرا این ناحیه، تنها ناحیه‌ای بود که بیشتر در معرض هجوم دشمن قرار داشت.
ب – آن حضرت (ص) حفر خندق را در میان صحابه تقسیم‌بندی نمود، بدین صورت که هر چهل ذراع را به ده نفر سپرد.
ج – آن حضرت(ص)  بر کار حفر خندق اشراف داشت بنابراین، کسی نمی‌توانست شانه خالی بکند، مگر اینکه ضرورتی پیش می‌آمد و با اجازة رسول خدا (ص) می‌رفتند و برمی‌گشتند.
د – آن حضرت (ص) محل نگهبانی هر یک از مجموعه‌ها را مشخص نموده بود و به گونه‌ای برنامه‌ریزی کرده بود که حتی یک وجب از خندق در شبانه‌روز خالی از نگهبان نبود. علاوه بر این پیامبر اکرم (ص) در جایگاه فرمانده کل، هر لحظه بر لشکر اشراف داشت و آنها را تشویق می‌نمود و این امر موجب تقویت روحیة آنان می‌گردید.
ه‍ - آخرالامر اینکه پیامبر اکرم (ص) با فرزانگی و سیاستی که داشت، توانست اوضاع آشفته را سامان بخشد و مسلمانان را بعد از اینکه لشکر متحدین در آستانة ورود به مدینه قرار گرفتند و مدینه واطراف آن با خطری جدی روبرو شده بود، از تنگنایی که در آن به سر می بردند، نجات بدهد و یقیناً کنترل نیروهای مقاومت، توسط پیامبر اکرم(ص) یکی از اسباب پیروزی در این معرکه محسوب می‌گردد.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------
1) بخاری، کتاب مغازی، باب غزوة الاحزاب، ج 5، ص 57، شماره 4106.
2) بخاری، کتاب مغازی، باب غزوة الخندق، ج 5، ص 57، شماره 4106.
3) مسلم، کتاب الجهاد و السیر، باب غزوة الاحزاب، ج 3، ص 1432، شماره 129.
4) القیادة العسکریة فی عهد الرسول، ص 482.
5) احکام القرآن، ابن‌عربی، ج 3، ص 1410.
6) فقه السیرة غضبان، ص 504.<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html><body><a class="text" href="w:text:522.txt">مقدمه</a><a class="text" href="w:text:523.txt">1- نقض پیمان‌نامه بنی‌قریظه و قصد حمله بر مسلمانان از داخل</a><a class="text" href="w:text:524.txt">2- تشدید محاصرة مسلمانان و حضور پیدا نکردن منافقان</a><a class="text" href="w:text:525.txt">3- تلاش پیامبر اکرم (ص) جهت کاهش د