 ص 246.
3) عیون الاثر، ابن سید الناس، ج 1، ص 115.
4) المراة فی العهد النبی، عصمه الدین، ص 42.پیامبر اکرم (ص) تصمیم گرفت از حديبيه به سوي مدينه حركت نماید، در این اثنا، سورة فتح بر او نازل گرديد و خداوند فرمود: 
(سَيَقُولُ لَکَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ شَغَلَتْنَا أَمْوَالُنَا وَأَهْلُونَا فَاسْتَغْفِرْ لَنَا يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِم مَّا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ قُلْ فَمَن يَمْلِکُ لَکُم مِّنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ بِکُمْ ضَرًّا أَوْ أَرَادَ بِکُمْ نَفْعًا بَلْ کَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا) (فتح، 11)
«به زودي متخلفين (از جهاد) به تو خواهند گفت: به خاطر مشغوليت با مال‌ها و فرزندان خود نتوانستيم با شما بيایيم. پس براي ما طلب آمرزش نمایيد. با زبانهاي خود چيزهایي مي‌گويند كه در دلهايشان نيست. بگو : اگر خدا  بخواهد به شما ضرر يا فايده‌اي برساند، چه كسي جلوي آن را خواهد گرفت، ‌بلكه خدا به آنچه عمل مي‌كنيد آگاه است.» 
پیامبر اکرم (ص) بعد از نازل شدن اين آيات، بسيار خوشحال گرديد و فرمود: ديشب بر من سوره‌اي نازل گرديد كه از آنچه خورشيد برآن طلوع مي‌كند، برايم محبوب‌تر است(1) . صحابه(رض)  به آن حضرت (ص) تبريك گفتند و پرسيدند دربارة چه نازل شده است؟ آن گاه اين آيه نازل گرديد: 
(لِيُدْخِلَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَيُکَفِّرَ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَکَانَ ذَلِکَ عِندَ اللَّهِ فَوْزًا عَظِيمًا) (فتح، 5)
«تا خدا مردان و زنان مومن را وارد باغ‌هایی بنمايد كه زير آنها نهرها جاري است. در آن جاودانه خواهند ماند و تا خدا گناهانشان را نابود گرداند و اين نزد خدا رستگاري بزرگي است.» 
بعد از نزول این آیه، اصحاب و یاران پیامبر اکرم (ص) نزد ایشان رفتند. ايشان سوار بر مركب خود در محلي به نام «كراع غميم» ايستاده بود و سورة فتح را براي آنان تلاوت مي نمود و فرمود:(إِنَّا فَتَحْنَا لَکَ فَتْحًا مُّبِينًا) مردي گفت: اي پیامبر اکرم (ص)! آيا اين فتحي است؟ پیامبر اکرم(ص) فرمود: آري، به خدا سوگند اين فتحي است(2) . بر این اساس غم و ناراحتي ياران پیامبر اکرم (ص) به هلهله و شادي تبديل شد و آنها به این نتیجه رسیدند كه در هر صورت بايد تسليم امر خدا و پيامبرش(ص)  گرديد؛ چرا که این امر، به نفع آنان و دعوت اسلامي خواهد بود(3).  
قرآن در سورة فتح از حادثه بزرگ حدیبیه سخن گفت و به شیوه‌ای خاص به بیان رویدادهای این غزوه پرداخت؛ چنانکه صلحی را که در حدیبیه اتفاق افتاد، با آنکه چنگی در آن رخ نداد، فتح بزرگ نامید. 
با توجه به اسباب نزول سوره فتح، در مي‌يابيم كه اين سوره بعد از صلح حدیبیه و در مسير بازگشت به مدينه نازل گرديده است؛ يعني، بعد از آنكه پيامبر اکرم(ص) و مسلمانان وقایع تلخ و تجربه‌هاي بزرگي مانند، آمدن برای انجام عمره، بر خورد با مشركان، بيعت رضوان و صلحي كه برای همگان نا خوشایندبود، کسب کرده بودند. 
قرآن اين صلح، را فتحی آشكار نامید و پذیرفتن این صلح را از جانب پیامبر اکرم(ص)، امری درست دانست. همچنين قرآن بيان مي‌دارد كه توفيق الهي شامل حال مسلمانان شد كه به آنها صبر و حوصله و تحمل داد كه آخر الامر صلح را پذیرفتند و از پيامبر اکرم (ص) پيروي نمودند؛ چنانكه مي‌فرمايد: 
(هُوَ الَّذِي أَنزَلَ السَّکِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدَادُوا إِيمَانًا مَّعَ إِيمَانِهِمْ وَلِلَّهِ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَکَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَکِيمًا) (فتح، 4)
«او بود كه در دلهاي مومنين آرامش ‌انداخت تا ايمانشان افزايش يابد و خدا داراي لشكرياني در آسمانها و زمين است و خدا دانا و با حكمت است بدين صورت قرآن بيان مي‌داد كه خدا، سكينه و آرامش نازل كرد تا آنها فضل خدا را از ياد نبرند و همواره شكرگزار او باشند.» 
همچنين قرآن به بيعت صحابه با پیامبر اکرم (ص) بر مرگ، اشاره نمود و آن را تحسين كرد و بيعتي با خدا داشت چنانکه می‌فرماید: 
بدين صورت به ويژگي قرآن در بیان نمودن رویدادهای غزوه‌ها پی می‌بریم؛ چراكه قرآن در خلال بیان آن، به بیان حقايق نیز می‌پردازد و عقايد را تصحيح مي‌نمايد و نفوس را تربيت مي‌كند و پرده از چهره‌هاي منافقين برمي‌دارد و مسلمانان را به فتحي قريب مژده مي‌دهد و عذر كساني را كه نتوانسته‌اند در غزوه شركت نمایند، بيان داشته و عذر بعضي‌ از آنان را موجه دانسته است؛ سپس در حالي كه مسلمانان موفق به اداي عمره نشدند و در مسير بازگشت به مدينه بودند، خداوند به بیان این موضوع پرداخت که خواب پیامبرش به واقعیت پیوسته است. و به زودي محقق خواهد شد؛ چنانكه مي‌فرمايد: 
(لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِن شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُؤُوسَکُمْ وَمُقَصِّرِينَ لَا تَخَافُونَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِن دُونِ ذَلِکَ فَتْحًا قَرِيبًا) (فتح، 27)
«خداوند خواب را درست به پيامبرش نشان داده است، يقيناً شما به خواست خدا با امنيت در حالي كه سرهايتان را تراشيده يا كوتاه نموده‌ايد وارد مسجد الحرام خواهيد شد. ولي خداوند چيزهايي مي‌دانست كه شما نمي‌دانستيد و به همين خاطر فتح نزديكي (صلح حديبيه) پيش آورد.» 
و سوره را با توصيف پيامبر و اصحابش به خصلتهاي پسنديده پايان داد و فرمود: 
(هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ کُلِّهِ وَکَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا(28) مُّحَمَّدٌ رَّسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُکَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِّنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِم مِّنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذَلِکَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنجِيلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْکُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُم مَّغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا(29)) (فتح، 28-29)
«خداست که پیامبر خود را همراه با رهنمون و آیین راستین فرستاده است تا آن را بر همة آیین‌ها پیروز گرداند. کافی است که خدا گواه باشد. محمد فرستاده خداست و کسانی که با او هستند در برابر کافران تند و سر سخت و نسبت به یکدیگر مهربان و دلسوزند. ایشان را در حال رکوع و سجود می‌بینی. آنان همواره فضل خدای را می‌جویند و رضای او را می‌طلبند. نشانة ایشان بر اثر سجده در پیشانیهایشان نمایان است، این، توصیف آنان در تورات است و اما توصیف ایشان در انجیل چنین است که همانند کشتزاری هستند که جوانه‌های خود را بیرون زده و آنها را نیرو داده و سخت نموده و بر سا