مني كه براي آخرت و وعدهاي كه خدا به او داده است مبني بر اين كه پاداش نيك و بهشت و نعمتهاي بزرگ آن به او ميدهد، تلاش مينمايد و بدون شك به آن خواهد رسيد و ترديدي در آن نيست، چون اين وعدة خداوند بزرگوار است كه وعدهاش راستين است، و با بندهاي كه در راه خشنودي او گام برداشته و از مواردي كه وي را ناراضي ميكند، دوري گزيده است، خلاف وعده نميكند.
كَمَن مَّتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا [آيا چنين كسي] مانند شخصي است كه كالاي زندگي دنيا را به او دادهايم، و او آن را ميگيرد، و ميخورد، و مينوشد، و آن طور كه چهارپايان از آن بهره ميبرند، وي نيز به همان شيوه از آن استفاده مينمايد، و به دنيا مشغول شده و آخرتش را فراموش كرده، و هدايت الهي را نپذيرفته و از پيامبران پيروي نكرده است؟!
پس اين وضعيت هميشگي اوست و توشهاي جز زبان و هلاكت از دنيا نخواهد داشت. ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ سپس او روز قيامت از احضارشدگان براي حساب است. و او ميداند كه هيچ خيري و نيكي براي خود از پيش نفرستاده است، بلكه فقط چيزهايي را از پيش فرستاده است كه به او زبان ميرساند. و به سرايي منتقل ميگردد كه انسان در آن بر اعمال خود مجازات ميشود. پس به گمان شما چه سرنوشتي خواهد داشت؟! و پندار شما در رابطه با او چيست؟! پس فرد عاقل بايد چيزي را براي خودش انتخاب نمايد كه اوليتر  وبيشتر سزاوار ترجيح است.وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنتُمْ تَزْعُمُونَ و روزي [فرا خواهد رسيد] كه [خداوند] آنان را ندا داده و ميفرمايد:كجايند انبازهايي كه آنها را گما ميبرديد؟!
قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنَا هَؤُلَاء الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ كساني كه فرمان عذاب بر آنها تحقق يافته است ميگويند: «پروردگارا! اينانند كه گمراهشان كرديم، آنان را چنانكه خود گمراه شديم گمراه نبوديم. ما از اينان در پيشگاه تو بيزاري ميجوييم؛ ما را عبادت نميكردند[بلكه دنبالهرو پندار خود بودند]».
وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكَاءكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذَابَ لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ و گفته ميشود: «انبازهاي خود را به ياري بخوانيد، آنگاه آنها را فرا ميخوانند اما [نداي] آنان را پاسخ نميدهند». و عذاب را ميبينند، و اگر هدايت ميشدند آنچه كه برايشان پيش آمده است پيش نميآمد.
وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ و روزي كه [خداوند] آنها را ندا ميدهد و ميفرمايد: «چه پاسخي به پيامبران داديد؟».
فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنبَاء يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لَا يَتَسَاءلُونَ آنگاه خبرها در آن روز بر آنان مشتبه گشته و نميتوانند چيزي را از يكديگر بپرسند.
در اينجا خداوند خبر ميدهد كه در روز قيامت از مردم سؤال ميكند و از مسايل اصولي از آنها ميپرسد، و از آنان در رابطه با عبادت خداوند و اجابت پيامبرانشان سؤال ميكند. پس فرمود: وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ و روزي خواهد آمد كه خداوند كساني را كه از انبازهايي را با او شريك ساخته و آنها را پرستش كرده بودند، و اميدوار بودند كه زياني را از آنها دفع نمايند،صدا ميزند تا ناتوان بودن انبازها وگمراهيشان را برايشان بيان نمايد.
فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ پس ميفرمايد: شريكا و انبازهاي من كجايند؟! البته كه خداوند شريكي ندارد، اما اينجا برحسب گمان و دروغ آنها از آنان ميپرسد. بنابراين فرمود: الَّذِينَ كُنتُمْ تَزْعُمُونَ كساني كه گمان ميبرديد [شريكان خداوند ميباشند] كجا هستند؟ و آيا ميتوانند فايدهاي برسانند و زياني را دور كنند؟! در آن حالت براي آنها مشخص ميگردد كه آنچه را عبادت كرده و به آن اميد داشتهاند باطل بوده است و خود آنان واميدي كه از آنها داشتهاند چيزي عبث بوده است. پس به گمراهي و سركشي خود حكم ميكنند. بنابراين قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ سران و رهبران كفر و شر كه فرمان عذاب دربارة آنان محقق شده است به گمراه بودن خود و گمراه كردن ديگران اعتراف ميكنند و ميگويند: رَبَّنَا هَؤُلَاء الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا پروردگارا! اين پيروان ما هستند كه گمراهشان كرديم، چنان كه خو گمراه شديم. يعني همة ما در گمراهي مشترك هستيم و فمران عذاب دربارة همه ما محقق است.
تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ در پيشگاه تو از عبادتشان بيزاري ميجوييم. يعني ما از آنها و عملشان بيزار هستيم. مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ آنها ما را نميپرستيدند، بلكه شيطانها را عبادت ميكردند.
وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكَاءكُمْ و به آنها گفته ميشود: آنچه را كه با خدا شريك ميساختيد،به فرياد بخوانيد، چون از آنها اميد نفع و سود داشتيد. پس آنها در آن وقت دشوار كه عبادت كننده به آنچه عبادت كرده است نياز دارد، فرمان داده ميشوند تا آنها را بخوانند.
فَدَعَوْهُمْ پس آنان را ندا ميدهند تا به آنها فايده برسانند و يا چيزي از عذاب خدا را از آنان دور سازند. فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ ولي پاسخي به آنان نميدهند، و كافران ميدانند كه آنها دروغگو بودهاند و سزاوار عقوبت و كيفر هستند. وَرَأَوُا الْعَذَابَ و عذابي را كه آشكارا و به زودي آنها را فرا خواهد گرفت با شچم خود ميبينند، بعد از اينكه آن را تكذيب و انكار كردند.
لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ و اگر هدايت ميشدند، آنچه كه برايشان پيش آمده است، پيش نميآمد، و به راه بهشت هدايت ميشدند. همانطور كه در دنيا هدايت يافتند، امان آنها هدايت نشدند.
وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ و روزي كه خداوند مشركان را ندا ميدهد كه به پيامبران چه پاسخي داديد، آيا آنها را تصديق كرديد و از آنان پيروي نموديد، يا اينكه آنها را تكذيب كرديد و با آنان مخالف ورزيديد؟!
فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنبَاء يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لَا يَتَسَاءلُونَ آنان پاسخي براي اين سؤال ندارند، و به راه راست رهنمود نميشوند. و معلوم است كه در اينجا جز پاسخ درستي كه مطابق با حقيقت باشد مبني بر اين كه ايمان آوردهايم و از پيامبران اطاعت كردهايم، مفيد نخواهد بود. اما از آنجا كه ميدانند پيامبران را تكذيب كردهاند و با دستورشان مخالفت ورزيدهاند، چيزي نميگويند، و نميتوانند از همديگر بپرسند كه چه پاسخي بدهند، گر چه آن پاسخ دروغ باشد.فَأَمَّا مَن تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَعَسَى أَن يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ و اما كسي كه توبه كرده و ايمان آورده و كار شايستة انجام داده باشد اميد است كه از زمرة رستگاران گردد.
وقتي خداوند اين را بيان كرد كه از بندگان در مورد معبودشان و در مورد پيامبرانشان سؤال خواهد شد، راهي را بيان كرد كه با آن بنده از عذاب خداوند مت