م كافران را در بر خواهد گرفت و راه گريزي از آن ندارند، چرا كه آنان را از هر سو احاطه كرده است. همانطور كه گناهان و بدي ها و كفرشان آنها را احاطه كرده است. و اين، عذاب بسيار سختي است. يَوْمَ يَغْشَهُمُ الْعَذَابُ مِن فَوْقِهِمْ وَ مِن تَحْتِ أرْجُلِهِمْ وَ يَقُولُ ذُوقُواْ مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ اعمالتان براي شما به عذاب تبديل شده است و عذاب شما را فرا گرفته است همان گونه كه كفر و گناهان، شما را از هو سو فرا گرفته بود.يَعِبَادِيَ الَّذِينَ ءَامَنُواْ إنَّ وَسِعَهٌ فَإيَّيَ فَاعْبُدُونِ اي بندگانم كه ايمان آورده ايد! بي گمان زمين من فراخ است، پس تنها مرا بپرستيد.
كَلُّ نَفْسٍ ذَأئِقَهُ الْمَوْتِ ثُمَّ إلَيْنَا تُرْجَعُونَ هر جانداري مزة مرگ را مي چشد سپس به سوي ما بازگردانده مي شويد.
وَ الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلوُاْ الصَّلِحَتِ لَنُبَوِّئَنَّهُم مِّنَ الْجَّنهِ غُرَفًا تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأنْهرُ خَلِدِينَ فِيهَا نِعْمَ أجْرُ الْعَمِلِينَ و كساني كه ايمان آورده و كارهاي شايسته كرده اند ايشان را در كاخهاي بهشت جاي مي دهيم كه در زير آنها رودبارها روان است و در آنجا جاودان خواهند ماند. چه خوب است پاداش عمل كنندگان!
الَّذِينَ صَبَرُواْ وَ عَلَي رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ همان كساني كه بردباري ورزيدند و بر پروردگارشان توكل مي كنند.
خداوند متعال مي فرمايد : يَعِبَادِيَ الَّذِينَ ءَامَنُواْ إنَّ أرْضيِ وَسِعَهٌ فَإيَّيَ فَاعْبُدُونِ اي بندگانم كه ايمان آورده و پيامبر مرا تصديق كرده ايد! هر گاه عبادت و پرستش پروردگارتان در سرزميني برايتان دشوار و مشكل بود، از آن جا به سرزميني ديگر كوچ كنيد و به جايي برويد كه خداوند را به يگانگي پرستش نماييد.
پس جاهاي عبادت فراخ و وسيع است و معبود يكي است و مرگ حتماً به سوي شما خواهد آمد سپس به سوي پروردگارتان بازگردانده مي شويد آنگاه خداوند هر كس را كه عبادت او را به خوبي انجام داده و از ايمان آورده و عمل شايسته انجام داده باشد در كاخهاي بلند و منازل شيك و زيباي بهشت جاي مي دهد كه همة آنچه را دل انسان مي خواهد و چشم ها از ديدن آن لذت مي برند در بر دارد، و شما در آن جاودانه خواهيد بود. نِعْمَ أجْرُ الْعَمِلِينَ پس اين منازل و كاخ هاي بهشتي چه پاداش نيكي است براي كساني كه براي خدا كار مي كنند!
الَّذِينَ صَبَرُواْ وَ عَلَي رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ كساني كه بر عبادت خدا شكيبايي مي ورزند و در اين باره بر پروردگارشان توكل مي نمايند. پس صبر كردن آنها بر عبادت خدا مستلزم آن است كه توان و كوشش خود را در اين راستا مبذول دارند و مبارزة بزرگي را با شيطان آغاز كنند ؛ شيطاني كه آنها را فرا مي خواند تا در عبادتشان اخلال ايجاد كند. و توكل آنها مقتضي آن است كه به خدا اعتماد كنند و نسبت به او گمان نيك داشته باشند تا اعمالي را كه قصد آن را كرده اند محقق نمايد و آن را برايشان تكميل گرداند. و توكل را به صراحت بيان كرد با اينكه توكل در بردباري داخل است، چون در انجام يا خودداري از هر كاري به توكل نياز هست و هيچ كاري بدون توكل انجام نمي گيرد.وَكَأيّن مِّّن دَآبَّهٍ لَّا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللهُ يَرْزُقُهَا وَ إيَّاكُمْ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ و چه بسيارند جنبندگاني كه نمي توانند روزي خود را بر دارند ]بلكه[ خداوند به آنها و به شما روزي مي دهد، و او شنواي داناست.
خداوند متعال روزي دادن به همة آفريده هاي قوي و ضعيف را به عهده گرفته است : مِّن دَآبَّهٍ پس چه بسيار جنبندگان و جانوراني در زمين وجود دارند كه جسم و عقل و دركشان ضعيف است، لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا و روزي خود را بر نمي دارند و آن را ذخيره نمي كنند، بلكه همواره چنان هستند كه چيزي از روزي را با خود ندارند اما خداوند هميشه و در هر وقت روزي را بر ايشان فراهم مي سازد، اللهُ يَرْزُقُهَا وَ أيَّاكُمْ شما و آنها را خدا روزي مي دهد، پس همة شما تحت سرپرستي خدا هستيد و شما را روزي مي دهد، همانطور كه شما را آفريده است.
وَ هُوَ السَّمِيعُ العَلِيمُ و او شنواي داناست. پس هيچ چيزي بر او پنهان نمي ماند و هيچ جنبنده و جانوري از نگاه خدا پنهان نمي شود و به سبب نداشتن روزي هلاك نمي گردد. آن گونه كه خداوند متعال مي فرمايد : وَ مَا مِن دَآبَّهٍ فِي الأرْضٍ إلَّا عَلَي اللهِ رِزْقُهَا وَ يَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَ مُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِي كِتَبٍ مُّبِينٍ و هيچ جنبنده اي در زمين نيست مگر اينكه روزي آن بر خداست و محل استقرار و مكان مردنش را مي داند. همة ]اينها[ در كتاب روشني ]ثبت گرديده[ است.وَلَئِن سَألْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَ الأرْضَ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللهُ فَأنَّي يُؤفَكُونَ و اگر از آنان بپرسي كه چه كسي آسمان ها و زمين را آفريده و خورشيد و ماه را مسخّر كرده است؟ البته خواهند گفت : «خدا». پس چگونه منحرف مي گردند؟!
الله يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن يَشَآءُ مِنْ عِبَادِهِ وَ يَقْدِرُ لَهُ إنَّ اللهَ بِكُلِّ شَيْ ءٍ عَلِيمٌ خداوند روزي را براي هر كس از بندگانش كه بخواهد فراوان و گسترده مي كند، و براي هر كس كه بخواهد تنگ مي گرداند. همانا خداوند به هر چيزي داناست.
وَلَئِن سَألْتَهُم مَّن نَّزَّلَ مِنَ السَّمَآءِ مَآءً فَأحْيَا بِهِ الْأرْضَ مِن بَعْدِ مَؤتِهَا لَيَقُولُنَّ اللهُ قُلِ الْحَمْدُللهِ بَلْ أكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ و اگر از آنان بپرسي كه چه كسي از آسمان آبي را نازل كرد آنگاه با آن زمين را بعد از پژمرده شدنش زنده گرداند؟ قطعاً خواهند گفت : «خدا»، بگو : «ستايش خداوند راست»، اما بيشتر آنان نمي فهمند.
اين استدلالي است عليه مشركان كه تكذيب كنندة توحيد الوهيت و يگانه پرستي بودند. و با توجه به اينكه توحيد ربوبيت را قبول داشتند، به پذيرش توحيد الوهيت نيز ملزم مي گردند. پس اگر از آنها بپرسي كه آسمان ها و زمين را چه كسي آفريده است و چه كسي از آسمان آبي فرو فرستاده و به وسيلة آن زمين را پس از پژمرده شدنش زنده ساخته است؟ و تدبير همة چيزها در دست چه كسي است؟ لَيَقُولُنَّ اللهَُ خواهند گفت : خدا. و به ناتواني بت ها و چيزهايي كه در كنار خدا و همراه با او پرستش مي كنند اعتراف مي نمايند و مي گويند : آنها توانايي چيزي از اين كارها را ندارند.
پس به دروغگويي خويش و روي آوردنشان به سوي كسي كه سزاوار آن نيست به كاري بپردازد اعتراف مي كنند. پس بدان كه آنها عقل ندارند و بي خرد هستند! و كيست بي عقل تر و كم بينش تر از كسي كه به سنگ يا به قبري يا امثال آن روي آورد – در حالي كه مي داند نمي تواند فايده و زياني بدهد، و نمي آفريند و روزي نمي دهد – و اخلاص و صفاي عبوديت را با روي آوردن به آن مكدر و تيره نمايد و او را با پروردگار آفريننده و روزي دهنده و فايده دهنده و زيان دهنده شريك سازد؟!
و بگو : ستايش خداوندي راست كه هدايت را از گمراهي مشخص 