يهِ الْعَذَابُ وَمَنْ يهِنِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ مُكْرِمٍ إِنَّ اللَّهَ يفْعَلُ مَا يشَاءُ(الحج/18)
ترجمه: محقق است که آنان که ایمان آوردند و آنان که یهودی شدند و صابئان و ترسایان و گبران و آنان که شرک آورده‌اند خدا البته بین ایشان روز رستاخیز قضاوت کند زیرا خدا به هر چیز گواه است(17) آیا ندیدی که برای خدا سجده می‌کند هر که در آسمان‌ها و هر که در زمین است و خورشید و ماه و ستارگان و کوه‌ها و درخت و جنبندگان و بسیاری از مردم و بسیاری هستند که بر آنان سزاوار است عذاب و آنکه را خدا خوار کند کسی او را گرامی ندارد و براستی که خدا آنچه بخواهد می‌کند(18). 
نکات: هر کدام از فرق مذکوره در آیة 17 خود را حق و دیگران را باطل می‌شمرند، خدای تعالی بین ایشان قضاوت خواهد کرد و صالح را از طالح جدا خواهد نمود. مقصود از سجدة زمین و آسمان و خورشید و کوه و جنبندگان همان رام و تسخیر آنها است که بارادة حق مسخرند ولی سجدة مردم سجدة تشریعی است، پس سجده بمعنی انقیاد محض و نهایت تواضع است و آن را اقسام و افرادی است. پس بشری که بنهایت تواضع تسلیم نباشد و سجده نکند از جمادات پست‌تر است. آیه 19 الی 22
متن آیه:
هَذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ فَالَّذِينَ كَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيابٌ مِنْ نَارٍ يصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُءُوسِهِمُ الْحَمِيمُ(الحج/19) يصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُ(الحج/20) وَلَهُمْ مَقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ(الحج/21) كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يخْرُجُوا مِنْهَا مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيهَا وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ(الحج/22)
ترجمه: این دو گروه دو دشمنند که دربارة پروردگارشان مخاصمه کردند، پس آنانکه کافرند برای ایشان جامعه‌ها از آتش بریده شده، ریخته شود از بالای سرشان آب گرم(19) بآن آب گداخته شود آنچه در شکم‌های ایشان و پوستهایشانست(20) و برای ایشان است گرزهائی از آهن(21) هر گاه بخواهند بسبب غم از آن خارج شوند در آن برگردانیده شوند و (گفته شود) بچشید عذاب آتش سوزان را(22). 
نکات: هَذَانِ اشاره به دو گروه مؤمنین و کافرین ، و یا مطیعین و عاصین است که در آیات سابق ذکرشان شده. و ممکن است اشاره باشد به شش طائفه‌ای که در آیة 17 ذکر شده. و مورد نزول این آیه در جنگ بدر بوده و اشاره است به گروه مؤمنین یعنی علی و حمزه و عبیده، و خصم ایشان عتبه و شیبه و ولید که مقابل هم به مبارزه برخاستند و اگر مورد نزول صحیح باشد معلوم می‌شود که این آیه در مدینه نازل شده است. آیه 23 الی 24
متن آیه:
إِنَّ اللَّهَ يدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ يحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤًا وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ(الحج/23) وَهُدُوا إِلَى الطَّيبِ مِنَ الْقَوْلِ وَهُدُوا إِلَى صِرَاطِ الْحَمِيدِ(الحج/24)
ترجمه: محققا خدای‌تعالی آنان را که ایمان آورده‌ و عمل‌های شایسته را انجام داده‌اند به بهشت‌هائی داخل می‌کند که از زیر اشجار آن نهرها جاری می‌شود آراسته و پیراسته شوند در آنها از دستبرنجن‌های طلا و لؤلؤ و لباس ایشان در آنجا حریر است(23) و راهنمائی شده‌اند به گفتار پاکیزه و راهنمایی شده‌اند به راه خدای ستوده(24). 
نکات: حق‌تعالی در این آیات برای مؤمنین چهار نعمت را ذکر فرموده: 
اول: مسکن. 
دوم: زیورها. 
سوم: لباس‌ها. 
چهارم: گفتارهای خوب که کلمة توحید باشد بدلیل مثل کلمة طیبة و یا کلمة حمد باشد که می‌گویند: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ» و «وَآخِرُ دَعْوَاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ»، و یا هر دو. 
و جملة: إِلَى صِرَاطِ الْحَمِيدِ مضاف و مضاف الیه می‌باشد و مقصود از حمید؛ الله المحمود است و ممکن است حمد وصف راه باشد. آیه 25 الی 29
متن آیه:
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ الَّذِي جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ وَمَنْ يرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ(الحج/25) وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيتِ أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيئًا وَطَهِّرْ بَيتِي لِلطَّائِفِينَ وَالْقَائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ(الحج/26) وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ(الحج/27) لِيشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ(الحج/28) ثُمَّ لْيقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيطَّوَّفُوا بِالْبَيتِ الْعَتِيقِ(الحج/29)
ترجمه: بتحقیق آنان که کافر شده و از راه خدا و مسجد الحرام باز می‌دارند و مردم را منع می‌کنند از آن مسجدی که ما آن را برای مردم قرار دادیم که مساوی است آن که در آن مقیم است و آنکه بیابانی وارد است و کسی که در آن مسجد میل بنا حق کند و به ستمی آلوده شود می‌چشانیم او را از عذاب درناک(25) و هنگامی که راهنمائی کرديم برای ابراهیم مکان خانة کعبه را و (گفتیم) شرک میاور و چیزی را شریک من قرار مده و خانة مرا برای طواف کنندگان و نمازگزاران و رکوع و سجده‌کنان پاک نما(26) و در میان مردم اعلام به حج کن که بیایند به سوی تو پیادگان و سواران بر هر شتر لاغری از هر راه دوری(27) تا منافع خودشان را مشاهده کنند و نام خدا را در روزهای دانسته شده بر آنچه روزی ایشان کرده از چهارپایان زبان بسته، یاد کنند، پس از آنها بخورید و به سختی کشیدة فقیر اطعام کنید(28) سپس ازاله کنند کثافات خود را و نذرهای خود را وفا کنند و به خانة کعبه طواف کنند(29). 
نکات: جملة: «إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيصُدُّونَ....» دلالت دارد بر کفر آنان که راه حج را بر مردم سد می‌کنند و برای روندگان به حج موانعی بوجود می‌آورند و یا مخارجی زائد جعل نمایند و به رشوه یا پارتی کسانی را روانه کنند و کسان دیگری را به بهانه‌های مختلف مانع شوند. جملة: «سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ» دلالت دارد که مقیم و مسافر دربارة استفادة از کعبه و امکنة اطرافش مساویند و اهل مکه نمی‌توانند مانع از سکنای واردین شوند. و جملة «وَمَنْ يرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ....» دلالت دارد که حکام و اهالی مکه حق ستم و یا گرانفروشی و احتكار و یا نوع دیگر از تعدی و آزار ندارند و هر کس مرتکب چنین کارها شود گناه بزرگی کرده و بهر حال باید برای حجاج و زوار تسهیلاتی فراهم کنند. 
و از جملة: وَطَهِّرْ بَيتِي که خدا به حضرت ابراهیم دستور داده که خانه‌ام را پاک نما می‌توان استفاده کرد که بنای خانة کعبه حتی قبل از زمان حضرت ابراهیم بوده که خدا چنین خطابی در مورد تطهیر آن به ابراهیم نموده و لذا در آیات 