د که ایشان لال گردند(85). 
نکات: مقصود از یوم در جملة وَيوْمَ نَحْشُرُ .... روز قیامت است که مردم را دسته بدسته و فوج فوج احضار کنند چنانکه در سورة نبأ فرموده: 
(يوْمَ ينْفَخُ فِي الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوَاجًا)(نبأ: 18)
در آیة فوق مقصود، ذکر قوم ستمگران است که در قیامت از کثرت خجالت سر بزیرند و سخن نمی‌گویند برای ترس و یا برای نداشتن عذر. بعضی از نویسندگان این آیه را مدرک قرار داده‌اند برای رجعت در حالی که از آیات بعد روشن می‌شود که حضور این فوج برای فرمان عذاب است و برای کیفر اعمال، و در رجعت کیفر اعمال تحققی ندارد. و از جملة وَلَمْ تُحِيطُوا بِهَا عِلْمًا؛ می‌توان مسائل مافوق علم را نیز استفاده نمود، یعنی در آن مسائلی که بشر با معیارهای علمی خود نیز نمی‌تواند بکیفیت و حقیقت آنها پی ببرد مثلا مانند وجود فرشتگان، بقاء روح، وحی، الهام و قیامت و غیره و حتی بعضی صفات در وجود ما هست که در آنها نیز با وسائل پیشرفتة علمی امروز نمی‌توان به حقیقت و کیفیتشان پی برد از قبیل مثلا؛ حرص، کینه، دشمنی، مهر، عاطفه، زیبائی، تخیلات، رنج یک مریض، بسیاری از بیماری‌های درونی، عشق و غیر اینها با اینکه مربوط به روان خودمان است ولی از درک کیفیت و کمیت چنین صفاتی حتی اطباء روان نیز عاجزند چه رسد به سایر مسائل و حقایق دیگر. آیه 86 الی 88
متن آیه:
أَلَمْ يرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيلَ لِيسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يؤْمِنُونَ(النمل/86) وَيوْمَ ينْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ(النمل/87) وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِي تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ(النمل/88)
ترجمه: آیا ندیدند که ما شب را قرار دادیم تا در آن آرام گیرند و روز را روشن نمودیم حقا که در این خلقت نشانه‌هائی است برای گروهی که ایمان می‌آورند(86) و روزی در صور دمیده شود که تمام ساکنین آسمان‌ها و زمین بوحشت آیند مگر آن کس که خدا بخواهد و همه بحال ذلت به پیشگاه او بیایند(87) و کوه‌ها را بینی و پنداری که بی‌حرکتند در حالی که مانند ابر حرکت می‌کنند، صنع خدای یکتا است که همه چیز را محکم نموده براستی که او به آنچه انجام می‌دهید آگاه است(88). 
نکات: چون در آیات سابق سخن از توحید و معاد بوده در این آیات برای اثبات توحید و معاد استدلال شده به ایجاد روز و شب و نظم و فوائد آن. و مقصود از لَآياتٍ..... همان نشانه‌های قدرت و علم موجد آنها است. و مقصود از وَتَرَى الْجِبَالَ ..... دیدن در آخرت است چنانکه در سورة معارج آیة 9 فرموده: 
(وَتَكُونُ الْجِبَالُ كَالْعِهْنِ...)	
ولی بعضی از کسانی که خواسته‌اند برای حرکت زمین آیات بیشتری آورند به این آیه نیز استشهاد نموده‌اند. آیه 89 الی 90
متن آیه:
مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيرٌ مِنْهَا وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يوْمَئِذٍ آمِنُونَ(النمل/89) وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ(النمل/90)
ترجمه: هر کس (در قیامت) عمل نیکی بیاورد برای او جزای بهتر از آنست و آنان از وحشت آن روز ایمنند(89) و آنانکه کار بدی بیاورند بصورت در آتش سرنگون گردند آیا جز مطابق آنچه می‌کردید جزا داده می‌شوید(90). 
نکات: مقصود از حسنه و سیئه ممکن است توحید و شرک باشد و می‌تواند أعم باشد از هر نیکی و بدی. و بهتر بودن ثواب در حسنه باعتبار این است که ده مقابل حساب می‌کنند و هم اینکه جزای حسنه دوام دارد. و از این آیات و آیات دیگر استفاده می‌شود که فقط ایمان و عمل صالح موجب نجات است. امالی صدوق از حضرت زهرا(ع) روایت نموده که فرموده: «خرج علینا رسول الله(ص) عشیة عرفة .... إلی أن قال و إني رسول الله إلیکم غیر محاب لقرابتي». یعنی؛ همانا من رسول خدایم بسوی شما بدون اینکه طرفدار خویشانم باشم. و در کتاب "عیون اخبار الرضا" آمده که شخصی به حضرت رضا(ع) عرض کرد که بخدا قسم تو بهترین مردمی، حضرت فرمود: لا تحلف یا هذا، خیر مني من کان اتقی لله و أطاع له و الله ما نسخت هذه الآیه: « وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوباً وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ». یعنی، قسم مخور بهتر از من کسی است که نسبت به خدا با تقوی‌تر و مطیع‌تر باشد بخدا قسم این آیه نسخ نشده که خدا می‌فرماید: «..... إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ ». و رسول خدا(ص) در بالای منبر فرمود: «إن الناس من آدم إلی یومنا هذا مثل أسنان المشط لا فضل للعرب علی العجم و لا للأحمر علی الأسود إلا بالتقوی». یعنی، مردم از زمان آدم تا بامروز همانند دندانه‌های شانه با یکدیگر یکسانند، عرب بر عجم فضیلتی ندارد و سرخرویان بر سیاهان برتری و تفوقی ندارند، مگر کسانی که دارای تقوی بیشتری باشند. ولی باید دانست با وجود آیات بینات در این مورد احتیاجی به نقل چنین روایات نیست. آیه 91 الی 93
متن آیه:
إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هَذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَهَا وَلَهُ كُلُّ شَيءٍ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ(النمل/91) وَأَنْ أَتْلُوَ الْقُرْآنَ فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّمَا أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ(النمل/92) وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ سَيرِيكُمْ آياتِهِ فَتَعْرِفُونَهَا وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ(النمل/93)
ترجمه: جز این نیست که به من أمر شده است که پروردگار این شهر را که احترامش داده و همه چیز از او است عبادت کنم و مأمورم که از مسلمین بوده باشم(91) و این قرآن را قرائت کنم پس هر کس هدایت پذیرفت پس برای نفع خود هدایت یافته و هر کس گمراه شد بگو همانا من از بیم‌دهندگانم(92) و بگو حمد مخصوص خدا است بزودی آیات خود را به شما بنمایاند که آنها را بشناسید و پروردگارت از آنچه می‌کنید بی‌خبر نیست(93). 
نکات: جملة وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ  دلالت دارد که خود پیغمبر باید مسلمان باشد و مانند یکی از مسلمین دستورات خدا را انجام دهد و نام دینی او اسلام و خود او مسلمان است نه شیعه و نه سنی و نه جعفری و نه حنفی و نه شافعی و نه صوفی و نه شیخی است! و پیغمبر(ص) برای مؤمنین نهایت تواضع را داشته چنانکه در مکارم الأخلاق طبرسی از انس بن مالک نقل شده که گفت: «لم یکن أحب إلیهم من رسول الله(ص) و کانوا إذا رأوه لم یقوموا إلیه لما یعرفون من کراهیته ذلك». یعنی؛ در نزد اصحاب رسول خدا(ص) کسي محبوبتر از پیغمبر خدا نبود با این همه وقتی آن حضرت را می‌دیدند برایش بلند نمی‌شدند زیرا می‌دانستند آن جناب از این کار کراهت دارد. و چون این سوره در مکه نازل شده و آن وقت رسول خدا(ص) قدرتی نداشت 