ا هستند?
ذَلِكُم بِمَا كُنتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِمَا كُنتُمْ تَمْرَحُونَ؛ مي  گويند : آنها را از دست  داده  ايم  ، بلکه  پيش  از اين  چيزي  را به ، خدايي  نمي  خوانده  ايم   خدا کافران  را بدين  سان  گمراه  مي  کند.
ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ؛ اين  بدان  سبب  است  که  به  ناحق  در زمين  شادماني  مي  کرديد و به  ناز مي   خراميديد.
« أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ» آيا ننگريسته اي به کساني که در آيات روشن الهي مجادله مي کنند؟ يعني از حالت زشت آنها بايد  تعّجب کرد که آنها چگونه از آيات روشن الهي روي گردان مي شوند؟ و بعد از اين بيان کامل چه چيزي روي مي آورند؟ آيا ديگر آيات روشني مي يابند که مخالف با آيات خدا باشد؟ نه سوگند به خدا چنين نيست! يا شبهاتي مي يابند که با هوي و  اميال آنها مطابقت دارد و به وسيله آن بر باطل خود ماندگار مي شوند؟ پس بد چيزي است آنچه که آنها به جاي آيات الهي گرفته اند و بد عملي است کردار آنان، که کتاب هاي خدا را تکذيب کردند و از پيامبران که بهترين و راستگوترين و عاقل ترين مردم هستند روي گردان شدند. اينها سزايي جز آتش داغ جهنّم ندارند بنابراين خداوند آنها را تهديد نمود که به اين  عذاب گرفتار خواهند شد. پس فرمود:« فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ؛ إِذِ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلَاسِلُ يُسْحَبُونَ؛ فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ» پس حقيقت را خواهند دانست وقتي که طوق ها و زنجيرها در گردنشان خواهد بود و نمي توانند هيچ حرکتي بکنند و آنها و شياطينشان بدان بسته مي شوند و در آب بسيار داغ کشيده مي شوند سپس بر آتش تافته مي گردند و شعله هاي سوزان آتش بر آنها افروخته مي شود، سپس به خاطر ترک و دروغشان توبيخ مي شوند. 
ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنتُمْ تُشْرِكُونَ ؛ مِن دُونِ اللَّهِ» سپس به آنان گفته مي شود انبازهايي که به جاي خدا پرستش مي نموديد کجا هستند؟ آيا به شما فايده اي رساندند يا پاره اي از عذاب را از شما دور ساختند؟« قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا» مي گويند: آنها از ديد ما ناپديد و پنهان شدند و حاضر نشدند و اگر حاضر مي شدند فايده اي نمي بخشيدند. پس آنها  انکار مي کنند و مي گويند:« بَل لَّمْ نَكُن نَّدْعُو مِن قَبْلُ شَيْئًا»  بلکه هرگز پيش از اين ما چيزي را به نياش نمي خوانديم. احتمال دارد که منظورشان انکار باشد، و گمان مي برند که اين کار به آنها فايده مي رساند. و احتمال دارد که منظورشان اعتراف به باطل بودن الوهيت چيزهايي باشد که عبادت مي کرده اند، و اقرار مي کنند که خداوند در حقيقت شريکي ندارد، بلکه اينها با پرستش چيزهايي که خدا نبوده اند گمراه و خطاکار گشته  اند. و اين احتمال صحيح تر به نظر مي آيد. 
« كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكَافِرِينَ» نيز بر همين دلالت مي نمايد. يعني  ضلالتي که آنها در دنيا بر آن بودند ضلالتي است که براي هرکس آشکار مي باشد. حتي آنها خودشان در روز قيامت به باطل بودن آن اقرار و اعتراف مي نمايند. و معني گفته خداوند که فرموده است:« وَمَا يتَّبِعُ الَّذِينَ يدعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ شُرَکَاءَ إِن يتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ» و کساني که به جز خدا شريکاني مي خوانند جز از گمان پيروي نمي کنند». برايشان روشن مي گردد. و فرموده الهي نيز بر همين مفهوم دلالت مي نمايد که فرموده است:« وَيومَ القِيمَةِ يکفُرُونَ بِشِرکِکُم» و در روز قيامت به شرکتان کفر مي ورزند و آن را انکار مي کنند. « وَمَن أَضَلُّ مِمَّن يدعُوا مِن دُونِ اللَّهِ مَن لَّا يسبِجِيبُ لَهُ إِلَي يومِ القِِيمَةِ» و چه کسي گمراه تر از کسي است که به جاي خدا کساني را به فرياد مي خواند که در روز قيامت او را اجابت نمي کنند؟! و به دوزخيان گفته مي شود:« ذَلِكُم بِمَا كُنتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِمَا كُنتُمْ تَمْرَحُونَ » عذاب گوناگوني که بدان گرفتار شده ايد بدان جهت است که در زمين به سبب باطلي که بر آن بوديد و با دانشي که به وسيله آن با دانش پيامبران مخالفت ورزيديد شادي مي کرديد، و از روي تجاوز و دشمني و ستم و گناه بر بندگان خدا تکبر  نموده و به خود مي نازيديد. 
همان طور که خداوند در آخر اين سوره مي فرمايد:« فَلَمَّا جَآءَتهُم رُسُلُهُم بِالبَينَتِ فَرِحُوا بِمَا عِندَهُم مِّنَ العِلمِ» وقتي که پيامبرانشان با دلايل آشکار نزد آنها آمدند با دانشي که داشتند شادماني کردند. و همان طور که قوم قارون به او گفتند:« لَا تَفرَح إِنَّ اللَّهَ لَا يحِبُّ الفَرِحينَ» شادمان مباش که خداوند شادي کنندگان را دوست ندارد. اين شادماني مذموم است چرا که موجب عذاب و کيفر مي شود. به خلاف شادي نيکو که خداوند در مورد آن فرموده است:« قُل بَفَضلِ اللَّهِ وَبِرَحمَتهِ فَبِذلِکَ فَلينفَرَحُوا» بگو: به فضل و لطف خدا بايد خوشحال شوند. و آن شاد شدن به خاطر داشتن علم مفيد و عمل صالح است. 
« ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ» هريک از شما به طبقه اي از طبقات جهنّم که مناس با عملتان مي باشد وارد شويد، « خَالِدِينَ فِيهَا» و جاودانه در آن بمانيد. هرگز آنها از آن بيرون نمي شوند، « فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ»  جايگاه متکّبران چه بد جايگاهي است! جايگاهي که در آن خوار و ذليل مي شوند و زنداني مي گردند و عذاب داده مي شوند و در ميان گرما و سوزش آن به سر مي برند.فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ؛ پس  صبر کن  ، البته  وعده  خدا راست  است   يا بعضي  از آن  چيزها را که  به آنها وعده  داده  ايم  به  تو نشان  مي  دهيم  يا تو را بميرانيم  و آنها به   نزدما باز گردانيده  شوند.
« فَاصبِر» اي پيامبر! بر دعوت کردن قوم خود و آزاري که از جانب آنها به تو مي رسد شکيبا باش. و از ايمان خود بر شکيبايي ات کمک بخواه. « إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ» بي گمان وعده خداوند حق است و به زودي دينش را ياري خواهد کرد و آن را بالا مي برد و پيامبرانش را در دنيا و آخرت ياري مي دهد. نيز از اين که عذاب بر دشمنان تو در دنيا و آخرت واقع خواهد شد کمک بگير، بنابراين فرمود:« فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ» پس اگر پاره اي از آنچه به آنها وعده مي دهيم به تو نشان دهيم، اين گونه خواهد بود، « أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ» يا اگر قبل از اينکه آن را مشاهده کنيد تو را بميرانيم. آنان به سوي ما بازگردانده مي شوند و آنها را طبق اعمالشان مجازات خواهيم کرد. « وَلَا تَحسَبَنَّ اللَّهَ غَفِلاً عَمَّا يعمَلُ الظَّلِمُونَ» پس گمان مبر که خداوند از آنچه ستمگران مي کنند غافل  است.وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِّن قَبْلِكَ مِنْهُم مَّن قَصَصْنَ