دند، و آنها را طبق اعمالشان مجازات خواهد کرد. « ثُمَّ يُنَبِّئُهُم بِمَا كَانُواْ يَفْعَلُونَ» سپس آنها را از آنچه که مي کردند با خبر مي کند.
سپس کيفيت و چگونگي پاداش را بيان کرد و فرمود:« مَن جَاء بِالْحَسَنَةِ» هرکس نيکي انجام دهد، خواه با زبان باشد يا با کردار، آشکار باشد يا پنهان، مربوط به حق خدا باشد يا به حق خلق خدا، « فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا» به او ده برابر آن پاداش داده مي شود، و اين کمترين مقدار پاداش  است. « وَمَن جَاء بِالسَّيِّئَةِ فَلاَ يُجْزَى إِلاَّ مِثْلَهَا»  و هرکس کار بد انجام دهد جز به اندازه آن کيفر داده نمي شود. و اين از کمال عدالت و  احسان خداست، و خداوند به اندازه ذره اي ستم نمي کند . بنابراين فرمود:« وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ» و بر آنان ستم نمي شود. قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِّلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ؛ بگو : پروردگار من  مرا به  راه  راست  هدايت  کرده  است  ، به  ديني  همواره استوار ، دين  حنيف  ابراهيم   و او از مشرکان  نبود.
قُلْ إِنَّ صَلاَتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ؛ بگو : نماز من  و قرباني  من  و زندگي  من  و مرگ  من  براي  خدا آن  پروردگار  جهانيان  است.
لاَ شَرِيكَ لَهُ وَبِذَلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَاْ أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ؛ او را شريکي  نيست   به  من  چنين  امر شده  است  ، و من  از نخستين   مسلمانانم .
قُلْ أَغَيْرَ اللّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ وَلاَ تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلاَّ عَلَيْهَا وَلاَ تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى ثُمَّ إِلَى رَبِّكُم مَّرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ ؛ بگو : آيا جز الله  ، پروردگاري  جويم  ? او پروردگار هر چيزي  است  و هر کس  تنها کيفر کار خويش  را مي  بيند  و کسي  بار گناه  ديگري  را بر دوش   نمي کشد سپس  بازگشت  همه  شما به  نزد پروردگارتان  است  و او شما را به   آن چيزهايي  که  در آن  اختلاف  مي  ورزيديد آگاه  مي  کند.
وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلاَئِفَ الأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِّيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ ؛ اوست  خدايي  که  شما را خليفگان  زمين  کرد ، و بعضي  را بر بعض  ديگر به   درجاتي  برتري  داد ، تا شما را در چيزي  که  عطايتان  کرده  است  بيازمايد  هرآينه  پروردگارت  زود کيفر مي  دهد و او آمرزنده  و مهربان  است.
خداوند متعال پيامبرش (ص) را دستور مي دهد که از هدايت و رهنمود شدن به راه راست و دين ميانه، که عقايد مفيد و کارهاي شايسته و فرمان به هر خوبي و نهي از هر زشتي را در بردارد، و خود بر آن قرار دارد، سخن به ميان آورد. ديني که پيامبران بر آن بوده اند، به ويژه خليل خدا ابراهيم عليه الصلاة و السلام اما حقگويان و پدر پيامبراني که پس از او مبعوث شده اند، و آن دين راستين است، که از آيين منحرف يهوديان و نصارا و مشرکين به دور است. و اين يک امر عام و کلي است، سپس شريف ترين عبادت ها به طور خاص بيان کرد و فرمود:« قُلْ إِنَّ صَلاَتِي وَنُسُكِي» بگو: « نماز من و قرباني من». و اين به خاطر شرافت و فضيلت اين دو عبادت است. و به خاطر اين است که اين دو عبادت بيانگر محبت خداوند متعال و اخلاص دين براي او، و نزديک جستن به وي با قلب و زبان و جوارح، و قرباني کردن و مبذول داشتن مالي است که انسان آن را دوست دارد. بذل و بخشش مال در راه کسي که بنده او را از مالش بيشتر دوست دارد و آن خداوند متعال است. و هرکس در نماز و قرباني کردنش مخلص باشد، در ساير کارها و گفته هايش نيز مخلص است.
« وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي» و آنچه که در حيات و زندگي ام انجام مي دهم، و آنچه که خداوند متعال براي من در دنياي پس از مرگ مقدر مي نمايد، همه اينها، « لِلّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ» براي خداوندي است که پروردگار جهانيان مي باشد.
 « لاَ شَرِيكَ لَهُ» او در عبادت شريکي ندارد، همان طور که در پادشاهي و تدبير امور نيز شريکي ندارد، و ابراز اين اخلاص از جانب من پديده اي تازه و نوظهور نيست که از خود بوجود آورده باشم بلکه « وَبِذَلِكَ أُمِرْتُ» بدان امر شده ام؛ امري حتمي و قطعي و از عاقبت بد به دور نمي مانم جز به پيروي از آن. « وَأَنَاْ أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ» و من اولين مسلمان در ميان اين امت هستم.« قُلْ أَغَيْرَ اللّهِ» بگو: آيا غير از خدا، يکي از مخلوقات را، « أَبْغِي رَبًّا» به عنوان پروردگار برگيرم؟ يعني آيا اين شايسته است و براي من جايز است که غير از خدا را مربي و مدبر بگيرم، حال آنکه خداوند پروردگار هرچيزي است؟ پس مردم و مخلوقات همه تحت ربوبيت او، و تسليم دستور او هستند. 
بنابراين بايد خدا را به پروردگاري بگيريم، و به آن راضي باشيم، و خود را به هيچ يک از آفريدگان فقير و ناتوان وابسته نکنيم.
سپس با بيان پاداش و جزا ، مردمان را تشويق و برحذر داشت و فرمود:« وَلاَ تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ» و هيچ کس خير و شري به دست نمي آورد، « إِلاَّ عَلَيْهَا» مگر براي خودش. همان طور که خداوند متعال فرموده است:« مَّن عَمِلَ صَلِحَا َ فَلِنَفسِهِ وَمَن أَسَاءَ فَعَلَيهَا» هرکس کار شايسته اي انجام دهد به نفع خودش است، و هرکس کار بد کند به زيان خودش است. « وَلاَ تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى» و هيچ کس بار گناه ديگران را به دوش نمي گيرد، بلکه گناه هرکسي برگردن خودش است.
و اگر کسي عامل گمراهي کسي ديگر باشد گناه واسطه شدن بر او خواهد بود، بدون اينکه از بار گناه کسي که دست به ارتکاب گناه زده است چيزي کاسته شود. « ثُمَّ إِلَى رَبِّكُم مَّرْجِعُكُمْ» سپس در روز قيامت به سوي پروردگارتان باز مي گرديد، « فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ» و شما را از آنچه در آن اختلاف مي کرديد با خبر مي کند. يعني شما را از هر کار خوب و بدي که انجام داده ايد آگاه مي سازد، و شما را طبق آن به کاملترين صورت سزا و جزا مي دهد. 
« وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلاَئِفَ الأَرْضِ» و او خدايي ا ست که شما را جانشينان زمين قرار داده است. به گونه اي که برخي از شما جانشين برخي ديگر مي شويد. و خداوند شما را در زمين جانشين قرار داده است و همه آنچه را که در زمين است برايتان مسخّر و رام کرده است و شما را آزمايش مي کند تا بنگرد که چگونه  کار مي کنيد. « وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ» و برخي از شما را در قدرت و سلامتي و روزي و ترکيب آفرينش و اخلاق بر برخي ديگر درجاتي بالا برده و برتري داده است. « لِّيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ» تا شما را در آنچه به شما داده است بيازمايد. پس اعمالتان متفاوت است. « إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ» همانا پروردگارت کسي را که از او نافرماني کند و آياتش را تکذيب کند، زود عقاب مي دهد، « وَإِنَّهُ لَغ