 شده است. اين گردش که به آن امر شده گردش سلوک دلها و جسم ها است، چرا که از آن  عبرت و اندرز پديد مي آيد. اما نگاه کردنِ صرف بدون عبرت گرفتن فايده اي ندارد.قُل لِّمَن مَّا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ قُل لِلّهِ كَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لاَ رَيْبَ فِيهِ الَّذِينَ خَسِرُواْ أَنفُسَهُمْ فَهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ ؛ بگو : از آن  کيست  آنچه  در آسمانها و زمين  است  ? بگو : از آن  خداست ، بخشايش  را بر خود مقرر داشته  ، همه  شما را در روز قيامت  که  در آن   ترديدي  نيست  گرد مي  آورد  آنان  که  به  زيان  خويش  کار کرده  اند ، ايمان   نمي  آورند.
خداوند متعال به پيامبرش (ص) مي فرمايد: «قُل» به مشرکين بگو به گونه اي که برايشان روشن نماييد، و آنان را بر توحيد ملزم سازي : « لِّمَن مَّا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ» آنچه در آسمانها و زمين است از آن ِ کيست؟ يعني چه کسي آن را آفريده و مالک آن است و در آن تصرف مي  نمايد؟ « قُل» به آنان بگو: « لِلَّهِ» از آن خدا است، و مشرکين به آن اقرار کرده و آن را  انکار نمي کنند، پس چرا اعتراف مي کنند که تنها خدا فرمانروا است، و تنها او به تدبير جهان مي پردازد، اما به توحيد او در الويت اعتراف  نمي کردند؟! « كَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ» جهان بالا و پائين تحت فرمانروايي و تدبير اوست و رحمت و احسان خويش را بر آنان گسترانده و رحمت و منت او آنها را در برگرفته است. او بر خود مقرر نموده است که رحمتش بر خشمش غالب آيد، و نزد او بخشيدن از محروم کردن پسنديده تر است و خداوند براي همه بندگان در هاي رحمت را گشوده است به شرطي که آنان به سبب گناهانشان درهاي رحمت را به روي خود نبندند، و آنان را به سوي رحمت  خويش فرا خوانده است مادامي که گناهان و عيب هايشان مانع رحمت  الهي نشود. « لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لاَ رَيْبَ فِيهِ» بدون شک شما را در روز قيامت که هيچ شکي در وقوع آن نيست گرد مي آورد، و اين سوگندي است از جانب خدا و او راستگوترين خبردهندگانِ است. خداوند دلايل و حجت هايي را بر آمدن قيامت اقامه نموده است که آمدن آن را يقيني مي سازد، اما ستمگران همواره بر عناد و لجاجت خويش افزوده و قدرت خداوند را مبني بر زنده کردن مردم پس از مرگ انکار کرده و در نافرماني او فرو رفته، و بر کفر ورزيدن جرات مي نمايند. پس دنيا و آخرتشان را ضايع و تباه ساخته اند. بنابراين فرمود:« الَّذِينَ خَسِرُواْ أَنفُسَهُمْ فَهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ» آنان که خويشتن را تباه  کرده اند ايمان نمي آورند.وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ؛ از آن  اوست  هر چه  در شب  و روز جاي  دارد و اوست  شنوا و دانا.
قُلْ أَغَيْرَ اللّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَهُوَ يُطْعِمُ وَلاَ يُطْعَمُ قُلْ إِنِّيَ أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ وَلاَ تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكَينَ ؛ بگو : آيا ديگري  جز خدا را به  دوستي  گيرم  که  آفريننده  آسمانها و زمين ، است  و مي  خوراند و به  طعامش  نياز نيست  ? بگو : هر آينه  من  مامور شده   ام که  نخستين  کسي  باشم  که  تسليم  امر خدا شده  باشد  پس  ، از مشرکان   مباش.
قُلْ إِنِّيَ أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ؛ بگو : از عذاب  آن  روز بزرگ  مي  ترسم  اگر از پروردگارم  فرمان  نبرم.
مَّن يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ؛ در آن  روز ، عذاب  را از هر که  بگردانند مورد رحمت  خدا واقع  شده  است   ،و اين  کاميابي  آشکاري  است.
وَإِن يَمْسَسْكَ اللّهُ بِضُرٍّ فَلاَ كَاشِفَ لَهُ إِلاَّ هُوَ وَإِن يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ فَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدُيرٌ؛ اگر خدا به  تو محنتي  برساند ، هيچ  کس  جز او دفعش  نتواند کرد ، و اگر  به  تو خيري  برساند بر هر کاري  تواناست.
وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ؛ اوست  قاهري  بالاتر از همه  بندگان  خويش  و دانا و آگاه  است.
قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهَادةً قُلِ اللّهِ شَهِيدٌ بِيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَأُوحِيَ إِلَيَّ هَذَا الْقُرْآنُ لأُنذِرَكُم بِهِ وَمَن بَلَغَ أَئِنَّكُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللّهِ آلِهَةً أُخْرَى قُل لاَّ أَشْهَدُ قُلْ إِنَّمَا هُوَ إِلَـهٌ وَاحِدٌ وَإِنَّنِي بَرِيءٌ مِّمَّا تُشْرِكُونَ ؛ بگو : شهادت  چه  کسي  از هر شهادتي  بزرگ  تر است  ? بگو : خدا ميان  من   وشما، شهادت  مي  دهد و اين  قرآن  بر من  وحي  شده  است  تا شما را و هر کس   راکه  به  او برسد بيم  دهد  آيا شهادت  مي  دهيد که  با الله  خدايان  ديگري   هم  هستند ? بگو : من  شهادت  نمي  دهم   بگو : جز اين  نيست  که  او خدايي   است يکتا و از آنچه  با او شريک  مي  سازيد بيزارم.
الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءهُمُ الَّذِينَ خَسِرُواْ أَنفُسَهُمْ فَهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ؛ اهل  کتاب  او را چنان  مي  شناسند که  فرزندان  خود را ، اينان  که  به  خود  زيان  مي  رسانيدند ايمان  نمي  آورند.
بدان که اين سوره کريمه با ارائه دلايل عقلي و نقلي، توحيد خدا را اثبات مي نمايد، و بيشترِ سوره در مورد توحيد و مجادله با کساني است که به خدا شرک ورزيده و پيامبرش را  تکذيب کرده اند . پس خداوند در اين آيات آنچه را که به وسيله آن هدايت روشن مي گردد، و شرک از بين مي رود بيان کرده است. بنابراين فرمود:« لَهُ» از آن خداوند متعال است، « مَا سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ» همه مخلوقات، و آنچه که در شب و روز قرار دارد. از انسان و جن و فرشته گرفته تا حيوانات و جمادات.
پس همه اينها آفريدگاني هستند که خدا در آنها تصرف مي کند، و بندگاني هستند که در برابر پروردگار بزرگشان مسّخر و تسليم مي باشند؛ خداوندي که مسلط و فرمانرواست.
پس آيا از ديدگاه عقل و نقل درست است که يکي از اين مملوک ها که نمي تواند سودي ببخشد و زياني برساند پرستش شود؟ و بندگي خالصانه آفريننده اي که مدبر  و مالک و ضارّ و نافع است ترک گردد؟! هرگز، چرا که عقل سالم و سرشت پاک، آدمي را به اخلاص در عبادت، و محبت و ترس و اميد پروردگار جهانيان فرا مي خواند. « السَّمِيعُ» شنواست و همه صداها را علي رغم اختلاف زبان ها و تنّوع نيازها مي شنود. « العَيمُ» به آنچه شده و آنچه خواهد شد و آنچه که هنوز نشده است آگاه و  داناست و بر امور آشکار و پنهان اطلاع دارد. «قُل» به کساني که به خدا شريک مي ورزند، بگو:« أَغَيْرَ اللّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا» آيا جز خدا کسي از اين مخلوقات ناتوان را به ياوري بگيرم؟ نه ، هرگز چنين کاري نمي کنم، چون او آفريننده آسمان  ها و زمين و مدّبر آنهاست. « وَهُوَ يُطْعِمُ وَلاَ يُطْعَمُ» و او روزي دهنده همه آفريدگان است، بدون اينکه خود به آنها نياز داشته باشد. پس چطور شايسته است ک