انه دلالت مي نمايند که خداوند متعال سزاوار پرستش و عبادت خالص است. با وجود اين همه دليل و برهان روشن، « ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ بِرَبِّهِم يَعْدِلُونَ» کساني که به پروردگارشان کفر ورزيده اند کساني ديگر غير از خدا را با وي در عبادت و  کرنش وتعظيم برابر مي دانند، با اينکه آنان در چيزي با خدا برابر نيستند، و آنها نيازمنداني ناتوانند و از هر جهت کمبود دارند.
« هُوَ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن طِينٍ» خداوند ذاتي است که شما از گلِ آفريده است، چرا که ماده خلقت شما و پدرتان آدم عليه السلام از گِل بوده است. « ثُمَّ قَضَى أَجَلاً» سپس مدت و زماني را براي اقامت شما در  اين دنيا معين کرد، تا در آن مدت بهره مند شويد و از آن استفاده کنيد و بوسيله آنچه که به سوي پيامبرانش فرستاده مي شود مورد  امتحان و آزمايش قرار بگيرد.« لَيبلُوَکُم أَيکُم أَحسَنُ عَمَلَاَ » تا شما را بيازمايد که  کدام يک از شما بهتر عمل مي نمايد. و شما را در اين دنيا به اندازه اي عمر مي دهد که آن اندازه کافي است براي هر آن کس که بخواهد در آن پند پذيرد.« وَأَجَلٌ مُّسمًّى عِندَهُ» و مدت معيني نزد اوست و آن دنياي آخرت است که بندگان از اين دنيا به آن منتقل مي شوند، پس خداوند آنان را طبق اعمال خوب و بدشان جزا و سزا مي دهد.«ثُمَّ» سپس با وجود اين بيان کامل و حجت قاطع، « أَنتُمْ تَمْتَرُونَ» شما در وعده خدا و وعيد او، و وقوع روز قيامت شک و ترديد به خود راه مي دهيد.
و خداوند « ظلمات » را بدان جهت با صيغه جمع آورد که اقسام آن زياد و راههاي آن گوناگون است. اما نور و روشنايي را به صورت مفرد آورد، چون راهي که انسان را به خدا مي رساند يکي است و تعدد در آن وجود ندارد، و آن راهي است که دانستن حق، و عمل کردن به  آن را در بردارد. همانطور که خداوند متعال فرموده است:« وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُّستَقِيمَاَ فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُم عَن سَبِيلِه» و اين است راه راست من، پس ، از آن پيروي  کنيد و از راههاي ديگر پيروي مکنيد، که شما را از راه خدا دور مي کند.وَهُوَ اللّهُ فِي السَّمَاوَاتِ وَفِي الأَرْضِ يَعْلَمُ سِرَّكُمْ وَجَهرَكُمْ وَيَعْلَمُ مَا تَكْسِبُونَ؛ در آسمانها و زمين  ، اوست  که  خداوند است   نهان  و آشکارتان  را مي   داندو از کردارتان  آگاه  است.
او در آسمانها و زمين معبود است، پس اهل آسمانها و زمين اعم از فرشتگانِ  مقرب وپيامبران و صديقان و شهدا و صالحان، پروردگارشان را مي پرستند، و در برابر عظمت و شکوه او فروتني پيشه کرده، و در برابر قدرت و بزرگي او کرنش مي  کنند. و او پنهان و آشکارتان ، و آنچه را که به دست مي آوريد و انجام مي دهيد، مي داند.پس، از نافرماني او بپرهيزيد و در انجام کارهايي که شما را به رحمت وي نزديک مي نمايد شتاب ورزيد و از هر عملي که شما را از رحمتش دور مي کند بپرهيزيد.وَمَا تَأْتِيهِم مِّنْ آيَةٍ مِّنْ آيَاتِ رَبِّهِمْ إِلاَّ كَانُواْ عَنْهَا مُعْرِضِينَ؛ و هيچ  آيه  اي  از آيات  پروردگارشان  برايشان  نازل  نشد ، جز آنکه  از آن   رويگردان  شدند.
فَقَدْ كَذَّبُواْ بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءهُمْ فَسَوْفَ يَأْتِيهِمْ أَنبَاء مَا كَانُواْ بِهِ يَسْتَهْزِؤُونَ؛ چون  سخن  حق  بر آنها عرضه  شد ، تکذيبش  کردند  پس  به  زودي  ، خبر  چيزهايي  که  به  ريشخندشان  مي  گرفتند به  آنها خواهد رسيد.
أَلَمْ يَرَوْاْ كَمْ أَهْلَكْنَا مِن قَبْلِهِم مِّن قَرْنٍ مَّكَّنَّاهُمْ فِي الأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّن لَّكُمْ وَأَرْسَلْنَا السَّمَاء عَلَيْهِم مِّدْرَارًا وَجَعَلْنَا الأَنْهَارَ تَجْرِي مِن تَحْتِهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُم بِذُنُوبِهِمْ وَأَنْشَأْنَا مِن بَعْدِهِمْ قَرْنًا آخَرِينَ ؛ آيا نديده  اند که  پيش  از آنها چه  مردمي  را هلاک  کرده  ايم  ? مردمي  که ، درزمين  مکانتشان  داده  بوديم  ، آنچنان  مکانتي  که  به  شما نداده  ايم   و  برايشان  از آسمان  بارانهاي  پي  در پي  فرستاديم  و رودها از زير پايشان   روان  ساختيم  آنگاه  به  کيفر گناهانشان  هلاکشان  کرديم  و پس  از آنها  مردمي  ديگر پديد آورديم.
خداوند از روي گرداني مشرکين و شدت تکذيب و دشمني آنها و اينکه ذکر دلايل به آنان فايده نمي رساند مگر اينکه دچار عذاب و رنج شوند خبر داده و مي فرمايد:« وَمَا تَأْتِيهِم مِّنْ آيَةٍ مِّنْ آيَاتِ رَبِّهِمْ» و هيچ دليل از دلايل پروردگارشان که قاطعانه بر حق دلالت مي نمايد و آنان را به پيروي و پذيرفتن آن فرا مي خواند پيش آنان نمي آيد، « إِلاَّ كَانُواْ عَنْهَا مُعْرِضِينَ» مگر اينکه از آنان روي بر مي تابند، و به آن اعتنا نکرده و به آن  گوش فرا نمي دهند، چرا که دلهايشان به چيزهايي ديگر تمايل دارد و به آن پشت کرده اند. « فَقَدْ كَذَّبُواْ بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءهُمْ» آنا وقتي که حق نزدشان آمد آن را تکذيب کردند، حال آنکه مي بايست از آن پيروي کنند، و سپاس خداوند را به جاي بياورند که شناخت حق را براي آنان آسان نمود، و آن را نزدشان روانه کرد. ولي آنان وارونه عمل کردند و سزاوار کيفر و عذاب سخت گرديدند. « فَسَوْفَ يَأْتِيهِمْ أَنبَاء مَا كَانُواْ بِهِ يَسْتَهْزِؤُونَ» و اخبار آنچه را که به تمسخر مي گرفتند به آنان خواهد رسيد و در خواهند يافت که آن حق است، و خداوند دروغ و افتراي آنها را روشن مي نمايد. آنان رستاخيز و بهشت و جهنم را به تمسخر مي گرفتند . پس وقتي که روز قيامت فرا برسد به تکذيب کنندگان گفته مي شود: « هَذِهِ الَّنارُ التَّي کُنتُم بِهَا تُکَذِبُونَ» اين جهنمي است که آن را تکذيب مي کرديد. و خداوند متعال مي فرمايد:« وَأَقسَمُوا بِاللَّهِ جَهدَ أَيمَنِهم لَا يبعَثُ اللهُ مَن يمُوتُ بَلَي وَعدَاَ عَلَيهِ حَقَا وَلَکنَّ أَکثَرَالنَّاسِ لَا يعلَمُونَ ، لِيبَينَ لَهُمُ الَّذِي يختَلِفُونَ فِيهِ وَلِيعلَمَ الَّذينَ کَفَرُوا أَنَّهُم کَانُوا کَذِبينَ» و موکدا سوگند خوردند که خداوند کسي را که بميرد بر نمي انگيزد، آري! وعده حقي است که  خدا مردگان را زنده نمايد، اما بيشتر  مردم نمي دانند. تا آنچه را که در آن اختلاف مي کردند براي آنها روشن بگرداند، و تا کافران بدانند که آنها دروغگو هستند.
سپس به آنها فرمان مي دهد تا از امتهاي پيشين عبرت بگيرند و فرمود:« أَلَمْ يَرَوْاْ كَمْ أَهْلَكْنَا مِن قَبْلِهِم مِّن قَرْنٍ» آيا نديده اند که پيش از آنها چه بسيار ملتهايي را هلاک کرده ايم؟ يعني چقدر امتهاي تکذيب کننده را يکي پس از ديگري هلاک نموديم، و آنان را قبل از اينکه به هلاکت برسند مهلت داديم، به طوري که « َّمكَّنَّاهُمْ فِي الأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّن لَّكُمْ» به آنان قدرت و نعمت و اموال و فرزند و اسباب آسايش بخشيديم، قدرت و نعمتي که به شما نداده ايم. « وَأَرْسَلْنَا السَّمَاء عَلَيْهِم مِّدْرَارًا وَجَعَلْنَا الأَنْهَارَ تَجْرِي مِن تَحْتِهِمْ» و پي در پي از آسمان براي آنان باران فرو 