هل بيتش این گونه بود و بدين صورت تمام تلاشهاي علي و فاطمه جهت گرفتن خادم از آن حضرت، بي‌نتيجه ماند؛ زيرا رسول خدا خادمان مورد نظر را براي فروش، جهت تأمين مخارج اصحاب صفه، در نظر گرفته بود و آنها را نيز مانند علي و فاطمه دوست داشت(5).  
اين روش تربيتي در وجود علي كه در آن روز جوان بود، اثر بسزائي گذاشت و در دوران خلافتش، در حالي كه گنجينه‌ها و دارائيهای زمين را در اختيار داشت، از دنيا و زرق و برق آن بي‌رغبت بود و قلب و تمام وجودش را ذكر الهي پرگردانيده بود.
علی(رض) بر اثر اين تربيت حكيمانه از نظر شخصيتي به درجه و مقامی رسید كه ضرار بن حمزه در مجلس معاويه او را چنين توصيف نموده است:
«از دنيا و زيبایيهاي آن وحشت داشت، شب و تاريكي برايش مأنوس بود. به خدا سوگند! اشك فراوان و تفكر طولاني داشت. دستانش را به هم مي‌ماليد و نفس خود را مورد خطاب قرار می‌داد.»(6) 
-----------------------------------------------------------------------------------------------------
1) دلائل النبوه، بیهقی، ج 3، ص 160.
2) صحیح السیره النبویه، ص 267.
3) معین السیره، ص 255.
4) الفتح الربانی، ج 17، ص 260، شماره 90.
5) الصابة فی تمییز الصحابه، ج 8، ص 159.
6) صفة الصفوه، ابن جوزی، ج 1، ص 84.<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html><body><a class="folder" href="w:html:334.xml">فصل اول: رويدادهاي قبل از جنگ</a><a class="folder" href="w:html:354.xml">فصل دوم: در قلب معركه</a><a class="folder" href="w:html:381.xml">فصل سوم: رويدادهاي بعد از جنگ</a><a class="folder" href="w:html:396.xml">فصل چهارم: درسها، پندها و نتایج جنگ احد</a></body></html><?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html><body><a class="folder" href="w:html:335.xml">عوامل جنگ</a><a class="text" href="w:text:340.txt">رهسپار شدن قريش از مكه به سوي مدينه</a><a class="text" href="w:text:341.txt">نیروی اطلاعاتی مسلمانان</a><a class="text" href="w:text:342.txt">محتویات نامه عباس</a><a class="text" href="w:text:343.txt">مشورت و رايزني رسول خدا با ياران</a><a class="text" href="w:text:344.txt">دلایل کسانی که بیرون رفتن از مدینه را ترجیح دادند</a><a class="text" href="w:text:345.txt">دلایل كساني كه ماندن در مدينه را ترجيح دادند</a><a class="text" href="w:text:346.txt">رهسپار شدن سپاه اسلام به سوي احد</a><a class="text" href="w:text:347.txt">ب – كناره‌گيري «ابن سلول» (منافق) از سپاه اسلام با يك سوم لشكر</a><a class="text" href="w:text:348.txt">ج - موضعگيري عبدالله بن عمرو بن حرام در برابر عمل منافقان</a><a class="text" href="w:text:349.txt">د - بنوسلمه و بنو حارثه</a><a class="text" href="w:text:350.txt">س - كمك گرفتن از غير مسلمانان</a><a class="text" href="w:text:351.txt">و - برگردانيدن برخي از اصحاب كم سن و سال از جنگ</a><a class="text" href="w:text:352.txt">نقشه پيامبر برای روياروئي با كفار مكه</a><a class="text" href="w:text:353.txt"> نظم بخشيدن به سپاه و برابر كردن صفوف</a></body></html><?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html><body><a class="text" href="w:text:336.txt">الف – عامل ديني</a><a class="text" href="w:text:337.txt">ب - عامل اجتماعي</a><a class="text" href="w:text:338.txt">ج - عامل اقتصادي</a><a class="text" href="w:text:339.txt">د - عامل سياسي</a></body></html>عوامل متعددي از جمله: عوامل ديني، اجتماعي، اقتصادي و سياسي از جمله عوامل مهم در شروع جنگ احد محسوب می‌گردید.
الف – عامل ديني:
خداوند متعال مي‌فرمايد: مشركان اموال خود را در جهت بازداشتن از راه خدا، ايجاد مانع در برابر دعوت اسلامي، بازداشتن مردم از گرويدن به اسلام، تلاش براي از بين‌بردن اسلام و مسلمان و دولت نوپای اسلامي، خرج مي‌كنند.
(إِنَّ الَّذِينَ کَفَرُواْ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّواْ عَن سَبِيلِ اللّهِ فَسَيُنفِقُونَهَا ثُمَّ تَکُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ کَفَرُواْ إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ) (انفال، 36)
«كافران، اموالشان را در جهت بازداشتن از راه خدا خرج مي‌كنند. آنان، اموالشان را صرف مي‌كنند و به زودي حسرت خواهند خورد. سپس مغلوب مي‌شوند و به سوي دوزخ حشر مي‌شوند.»
طبري مي‌گويد: اموالشان را جهت بازداشتن مردم از پذیرش اسلام خرج مي‌كنند(1). 
شوكاني مي‌گويد: هدف كفار در انفاق دارائيهايشان، بازداشتن از راه حق به وسيلة جنگ با پيامبر و فراهم نمودن سپاهيان است(2). 
ابن كثير مي‌گويد: خداوند متعال خبر داده است كه كفار به خاطر بازداشتن از پيروي حق، ‌اموالشان را خرج مي‌كنند(3). 
براساس دیدگاههای فوق چنین استنباط می‌گردد كه مهم‌ترين عامل در بروز جنگ احد، همان عامل ديني است كه قريشیان تصميم گرفتند با هر وسيله ممكن مانع از حق و گرويدن مردم به اسلام شوند(4). 
----------------------------------------------------------------------------------------
1) غزوة احد دراسة دعویة، محمّد با مرجح، ص 71.
2) فتح القدیر، ص 309.
3) تفسیر ابن کثیر، ج 2، ص 341.
4) غزوه احد دراسه دعویه، ص 710.شكست مشركان در بدر و به هلاكت رسيدن بزرگان و سرداران قريش، اثر عميقي از رسوایي و ننگ در وجود قریشیان به جاي گذاشت و همواره احساس ذلت و شكست مي‌نمودند. به همين جهت تمام تلاشهاي خود را براي رهایی از اين ذلت و رسوایي به كار گرفتند و بعد از بازگشت از بدر به جمع آوري اموال جهت رويارویي با رسول خدا(ص) پرداختند.
ابن اسحاق مي‌گويد: وقتي كه عده‌اي از سرداران قريش در بدر كشته شدند و بقيه با شكست برگشتند، ابوسفيان كاروان تجاري را در (دارالندوه) متوقف گردانيد. و همه بر این امر تصمیم گرفتند تا با اين اموال، سپاه بزرگي جهت مبارزه با رسول خدا تشكيل دهند.
عبدالله بن ربيعه، عكرمه بن ابي جهل، حارث بن هشام، حويطب بن عبدالعزي و صفوان بن اميه با تعدادي ديگر از كساني كه پدران، فرزندان و برادرانشان را در بدر از دست داده بودند، نزد ابوسفيان و كساني كه در اين كاروان سهم داشتند رفتند و گفتند: محمد، ما را نابود كرد. بهترين افراد ما را كشت. بنابراين، با اموال خود در اين كاروان، ما را در جنگ علیه وی كمك نمایيد؛ شايد بتوانيم انتقام كشته‌هاي خود را از وي بگيريم.
ابوسفيان گفت: من پيشاپيش همه خواهم بود.(1)
جبير بن مطعم غلامي حبشي به نام وحشي داشت که در تیراندازی مهارتی فوق‌العاده داشت و به او گفت: در جنگ شركت كن، اگر عموي محمد، حمزه، را در برابر عمويم، طعيمه بن عدي، كشتي، تو را آزاد خواهم نمود.(2)
------------------------------------------------------------------------------------
1) السیرة النبویة، ابن هشام، ج 3، ص 68.
2) همان، ص 79.تحرك دسته هاي نظامي دولت اسلامي در منطقه، براقتصاد قريش اثرگذاشت و آنها را در محاصرة اقتصادي قرارداد. اساساً اقتصاد كلي براساس دو سفر زمستاني و تابستاني شكل مي گرفت.
آنها در زمستان، محصولات و فرآورده‌هاي شام را به يمن مي‌بردند و سفر تابستان به سوي شام بود كه فرآورده‌ها و محصولات يمن را به آنجا منتقل مي‌نمودند از آنجا که تجارت شام وابسته به محصولات يمن و تجارت يمن وابسته به تجارت شام بود، بنابراین، بستن یکی از این راههای تجاری، اثری بسیار زیانبار برجای می‌گذاشت.(1)
چنانكه خداوند مي‌فرمايد:
(لِإِيلَافِ قُرَيْشٍ(1) إِيلَافِهِمْ رِحْلَةَ الشِّتَاء وَالصَّيْفِ(2) فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هَذَا الْبَيْتِ(3) الَّذِي أَطْعَمَهُم مِّن جُوعٍ وَآمَنَهُم مِّنْ خَوْفٍ(4)) (قریش)
«به خاطر انس