آمد مي‌كند به‌ همين‌ جهت‌ اعمال‌ ومشاعر حج‌ را «مناسك‌» ناميدند زيرا مردم‌ در آنها تردد و رفت‌وآمد مي‌كنند پس‌ منسك‌ عبارت‌ است‌ از: محل‌ اداي‌ طاعت‌. به‌قولي‌ديگر: منسك‌ عبارت‌ از حيوانات‌ ذبح‌ شده‌ قرباني‌ است‌. وجه‌ ديگر در تفسير آن‌ اين‌ است: براي‌ هر امتي‌موضعي‌ قرار داديم‌ كه‌ در آن‌ حج‌ و قرباني‌ مي‌كند[1] «كه‌ آنان‌ بدان‌ عمل‌مي‌كنند» يعني: هر امتي‌ داراي‌ شريعت‌ مخصوص‌ به‌ خود است‌ كه‌ به‌ آن‌ عمل ‌مي‌كند و هر ملتي‌ داراي‌ مناسك‌ و شعاير معين‌ و زيارتگاه‌ها و معابد مخصوصي ‌است‌ كه‌ فقط به‌ آن‌ مشغول‌ است‌ نه‌ به‌ غير آن‌. مثلا تورات‌ شريعت‌ امتي‌ است‌ كه‌ از زمان‌ بعثت‌ موسي‌(ع) تا بعثت‌ عيسي‌(ع) به‌سر مي‌برده‌اند، انجيل‌ شريعت‌ امتي ‌است‌ كه‌ از بعثت‌ عيسي‌(ع) تا بعثت‌ محمدص به‌سر مي‌برده‌اند و قرآن‌ شريعت ‌مسلمين‌ است‌ كه‌ تا يوم‌ القيامه‌ برقرار مي‌باشد «پس‌ نبايد كه‌ در اين‌ امر با تو منازعه‌ كنند» يعني: خود اين‌ اصل‌ كه‌ هر امت‌ داراي‌ شريعتي‌ مخصوص‌ به‌ خود است‌، موجب‌ آن‌ است‌ كه‌ بقاياي‌ امتهاي‌ گذشته‌ با رسول‌ خدا ص در دين‌ و مناسك ‌ايشان‌ نزاع‌ و ستيزه‌ نكنند و نيز مستلزم‌ آن‌ است‌ كه‌ آنها از رسول‌ خداص و شريعت ‌ايشان‌ در امر دين‌ حق‌ اطاعت‌ كنند زيرا اسلام‌ از زمان‌ بعثت‌ ايشان‌ تا قيام‌ قيامت ‌شريعت‌ آخرالزمان‌ مي‌باشد «و به‌سوي‌ پروردگار خويش‌ بخوان‌» يعني: اين‌ گروه ‌ستيزه‌گر، يا تمام‌ مردم‌ را به‌سوي‌ دين‌ خداي‌ عزوجل‌ و يكتاپرستي‌ و ايمان‌ به‌ وي ‌فراخوان‌ «زيرا بي‌گمان‌ تو بر راهي‌ راست‌ قرار داري‌» راه‌ روشن‌ و مستقيمي‌ كه‌ هيچ ‌كجي‌ و انحرافي‌ در آن‌ نيست‌.
 
[1] علامه‌ سيد ابوالحسن‌ ندوي‌ در كتاب‌ خود: «الأركان‌ الأربعة‌» در مورد بقاياي‌ مناسك‌ و مواضع ‌مخصوص‌ زيارت‌ و عبادت‌ امت‌هاي‌ مختلف‌ گذشته‌، به‌ تفصيل‌ سخن‌ گفته‌ است‌، محققان‌ مي‌توانند به‌ آن‌ رجوع‌ نمايند.
سوره حج آيه  68
‏متن آيه : ‏
‏ وَإِن جَادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«و اگر با تو مجادله‌ كردند» يعني: اگر راه‌ ديگري‌ جز در پيش‌ گرفتن‌ جدال‌ و مكابره‌ با تو را در امر دين‌ نپذيرفتند بعد از آن‌كه‌ حجت‌ برآنان‌ آشكار شد؛ «پس‌بگو: خدا به‌ آنچه‌ مي‌كنيد داناتر است‌» يعني: پس‌ كار آنان‌ را به‌ خداي‌ سبحان‌ بسپار و به‌ آنان‌ اين‌ سخن‌ را كه‌ دربرگيرنده‌ تهديد و وعيد است‌، بگو و نيز به‌ آنان‌ بگو:
 
	سوره حج آيه  69
‏متن آيه : ‏
‏ اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«خدا ميان‌ شما روز قيامت‌ در مورد آنچه‌» شما مسلمانان‌ و كفار «با يك‌ديگر در آن‌ اختلاف‌ مي‌كرديد» از امر دين‌ «داوري‌ مي‌كند» پس‌ در آن‌ هنگام‌ است‌ كه‌ حق‌ از باطل‌ بازشناخته‌ مي‌شود.
 
	سوره حج آيه  70
‏متن آيه : ‏
‏ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاء وَالْأَرْضِ إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«آيا ندانسته‌اي‌» يعني: اي‌ محمد ص! قطعا دانسته‌اي‌ و يقين‌ نموده‌اي‌ «كه‌ خدا آنچه‌ را در آسمان‌ و زمين‌ است‌ مي‌داند» از جمله‌ آنچه‌ را كه‌ شما در مورد آن‌ با هم ‌اختلاف‌ مي‌ورزيد «اينها همه‌» يعني: تمام‌ دانستني‌ هاي‌ حق‌ تعالي‌ در آسمان‌ وزمين‌ «در كتابي‌ ثبت‌ است‌» يعني: نزد حق‌ تعالي‌ در لوح‌ محفوظ نوشته‌ شده‌ است ‌«قطعا اين‌ بر خدا آسان‌ است‌» يعني: قطعا احاطه‌ علمي‌ حق‌ تعالي‌ به‌ آنچه‌ كه‌ در آسمان‌ و زمين‌ است‌، بر وي‌ آسان‌ است‌.
در حديث‌ شريف‌ آمده‌ است: «اولين‌ چيزي‌ كه‌ خداوند(ج) آفريد، قلم‌ بود پس‌ به ‌او فرمود: بنويس‌. گفت: چه‌ بنويسم‌؟ فرمود: بنويس‌ هر چه‌ را كه‌ واقع‌ مي‌ شود. پس‌ قلم‌ در هرآنچه‌ كه‌ تا روز قيامت‌ پديد مي‌آيد، به‌ جريان‌ افتاد و همه‌ را نوشت‌».
 
	سوره حج آيه  71
‏متن آيه : ‏
‏ وَيَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَاناً وَمَا لَيْسَ لَهُم بِهِ عِلْمٌ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِن نَّصِيرٍ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«و به‌جاي‌ خدا چيزي‌ را عبادت‌ مي‌كنند كه‌ خدا حجتي‌ بر آن‌ نازل‌ نكرده‌ است‌» يعني: بتاني‌ را مي‌پرستند كه‌ در پرستش‌ آنها به‌ حجتي‌ روشن‌ از جانب‌ خداي‌ سبحان ‌متكي‌ نيستند «و چيزي‌ را» مي‌پرستند «كه‌ آنان‌ را بر ثبوت‌ آن‌ هيچ‌ دانشي‌ نيست‌» از دانش‌ عقلي‌اي‌ كه‌ به‌ وجهي‌ از وجوه‌ بر جايز بودن‌ آن‌ پرستش‌ دلالت‌ كند، يا دانش ‌نقلي‌اي‌ كه‌ آن‌ را از خدا(ج) يا از رسولش‌ نقل‌ كرده‌ باشند بلكه‌ آنان‌ به‌ محض‌ جهل‌ خويش‌ اين‌ بتان‌ را مي‌پرستند «و هيچ‌ ياري ‌دهنده‌اي‌ براي‌ ستمكاران‌ نيست‌» كه‌عذاب‌ خداوند(ج) را از آنان‌ دفع‌ كند.
 
سوره حج آيه  72
‏متن آيه : ‏
‏ وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنكَرَ يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُم بِشَرٍّ مِّن ذَلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«و چون‌ آيات‌ بينات‌ ما بر آنان‌ خوانده‌ شود» آيات‌ بينات: آياتي‌ است‌ كه‌ بر عقايد حق‌ و احكام‌ الهي‌ دلالت‌ روشني‌ دارد. آري‌! چون‌ اين‌ آيات‌ روشن‌ ما برآنان‌ خوانده‌ شود؛ «در چهره‌ كساني‌ كه‌ كفر ورزيده‌اند، انكار را تشخيص ‌مي‌دهي‌» زيرا در هنگام‌ شنيدن‌ آيات‌ قرآن‌، نشانه‌ خشم‌ و ترش‌رويي‌ بر چهره‌هايشان‌ هويداست‌، مي‌بيني‌ كه‌ چهره‌ درهم‌ مي‌كشند و عبوس‌ و اخمو مي‌شوند. به‌قولي: «منكر» در اينجا عبارت‌ از برتري‌جويي‌ و گردنكشي‌ است‌، يعني: چون‌ آيات‌ بينات‌ ما بر آنان‌ خوانده‌ شود، آنان‌ را مي‌بيني‌ كه‌ گردن ‌برمي‌كشند و متكبرانه‌ از آن‌ روي‌ گردانده‌ و به‌ آن‌ هيچ‌ توجهي‌ نمي‌كنند «نزديك‌است‌ به‌ كساني‌ كه‌ آيات‌ ما را بر آنان‌ مي‌خوانند حمله‌ور شوند» يعني: چيزي‌ نمانده‌ كه‌ به‌ رسول‌ خدا ص و اصحابشان‌ حمله‌ برند؛ با زدن‌، يا دشنام‌ دادن‌، يا بازداشت ‌كردن‌ آنها. اصل‌ سطو: به‌ معناي‌ قهر است‌ «بگو: آيا آگاهتان‌ كنم‌» و شما را خبر دهم‌ «به‌ بدتر از اين‌» يعني: به‌ ناخوش‌آيندتر از اين‌ چيزي‌ كه‌ هم‌اكنون‌ در آن ‌قرار داريد؛ از غيظ و خودخوري‌ و خشمگين‌شدن‌ بر كسي‌ كه‌ آيات‌ ما را بر شما مي‌خواند؟ آن‌ چيز بدتر «دوزخ‌ است‌» كه‌ خداي‌ قهار آن‌ را براي‌ شما آماده‌ ساخته‌ و «خدا 