إِذَا جَاء وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاء وَكَانَ وَعْدُ رَبِّي حَقّاً ‏
 
‏ترجمه : ‏
«گفت‌» ذوالقرنين‌ «اين‌» تمكن‌ و دسترسي‌ من‌ به‌ ساختن‌ اين‌ سد «رحمتي‌ از جانب‌ پروردگار من‌ است‌» يعني‌: از آثار رحمت‌ پروردگار بزرگ‌ من‌ بر اين‌ قوم‌، يا بر مردم‌ است‌ زيرا اين‌ سد ميان‌ يأجوج‌ و مأجوج‌ و فسادافروزيشان‌ در زمين‌ حايل ‌مي‌شود «ولي‌ چون‌ وعده‌ پروردگار من‌» به‌ خروج‌ يأجوج ‌و مأجوج‌ در آستانه‌ روز قيامت‌ «فرا رسد، آن‌ را در هم‌ كوبد» يعني‌: اين‌ سد را با زمين‌ هموار، هم‌سطح ‌مي‌سازد «و وعده‌ پروردگارم‌» بر خراب ‌ساختن‌ اين‌ سد و خروج‌ يأجوج‌ومأجوج ‌قبل‌ از روز قيامت‌؛ «حق‌ است‌» و ثابت‌ و برگشت‌ناپذير. اين‌ آخرين‌ سخن ‌ذوالقرنين‌ است‌.
صاحب‌ تفسير «المنير» مي‌گويد: «اكنون‌ مي‌دانيم‌ كه‌ اين‌ وعده‌ پروردگار متعال‌ تحقق‌ يافته‌ است‌ زيرا چنگيزخان‌ و سلاله‌ او خروج‌ كردند و در زمين‌  ـ اعم ‌از شرق‌ و غرب‌ آن‌ ـ فسادي‌ عظيم‌ پراكندند و نشانه‌ها و مظاهر تمدن‌ اسلامي‌ را ويران‌ و خلافت‌ عباسي‌ را در سال‌ (656 هـ ق‌) ساقط كردند». در حديث‌ شريف‌ به‌ روايت‌ زينب‌ بنت‌ جحش‌ رضي‌الله عنها آمده‌ است‌ كه‌ فرمود: رسول‌ خداص از خواب‌ بيدار شدند و درحالي‌كه‌ چهره‌ ايشان‌ سرخ‌ شده‌ بود، فرمودند: «ويل‌للعرب‌ من‌ شر قد اقترب‌، فتح‌ اليوم‌ من‌ ردم‌ يأجوج‌ و مأجوج‌ مثل‌ هذا و حلق‌...:  اي ‌واي‌ بر عرب‌ از شري‌ كه‌ تحقيقا نزديك‌ شده‌ است‌، امروز از سد يأجوج‌ومأجوج ‌به‌ اين‌ اندازه‌ گشوده‌ شد ـ و دست‌ خويش‌ را حلقه‌ كردند ـ گفتم‌: يا رسول‌الله! آيا درحالي‌كه‌ نيكان‌ در ميان‌ ما هستند، هلاك‌ مي‌شويم‌؟ فرمودند: آري‌! آن‌گاه‌ كه‌ فساد و پليدي‌ بسيار شود». بلي‌! آن‌ حلقه‌ كه‌ پيامبر اكرم‌ص بدان‌ اشاره‌ كردند، بزرگ‌ و بزرگتر شد تا آن‌كه‌ در نيمه‌ اول‌ قرن‌ هفتم‌ هجري‌ به‌ خروج‌ تاتار و مغول ‌انجاميد. والله اعلم‌.
 
	سوره أنبياء آيه  88
‏متن آيه : ‏
‏ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذَلِكَ نُنجِي الْمُؤْمِنِينَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«پس‌ دعاي‌ او را اجابت‌ كرديم‌ و او را از غم‌ نجات‌ داديم‌» با بيرون ‌آوردنش‌ از شكم‌ ماهي‌ زيرا ماهي‌ به‌ فرمان‌ پروردگار او را به‌ ساحل‌ افگند. آمده ‌است‌ كه‌ او سه‌ ساعت‌، يا سه‌ روز، يا چهل‌ روز در شكم‌ ماهي‌ باقي‌ ماند «و مؤمنان‌ را اين‌چنين‌ نجات‌ مي‌دهيم‌» آن‌گاه‌ كه‌ به‌سوي‌ ما استغاثه‌ كنند. يعني‌ آنان‌ را از اندوه ‌و پريشاني‌ مي‌رهانيم‌، به‌سبب‌ اعمال‌ نيكي‌ كه‌ پيش‌ فرستاده‌اند و به‌ سبب‌ آنچه‌ كه ‌برايشان‌ از رحمت‌ خويش‌ آماده‌ كرده‌ايم‌. مفسران‌ مي‌گويند: افگندن‌ يونس‌(ع) درشكم‌ ماهي‌ براي‌ پاكسازي‌ وي‌ از آن‌ لغزش‌ و براي‌ تعليم‌ و تنبيه‌ وي‌ بود نه‌ براي‌ عذاب‌ كردن‌ وي‌ زيرا بر انبيا‡ عذاب‌ نازل‌ نمي‌شود.
	سوره بروج آيه  6

‏متن آيه : ‏

‏ إِذْ هُمْ عَلَيْهَا قُعُودٌ ‏

 

‏ترجمه : ‏
«آن‌گاه‌ كه‌ آنان‌ بالاي‌ آن‌ گودال‌ نشسته‌ بودند» يعني: مورد لعنت‌ قرار گرفتند آن‌گاه‌ كه‌ گرداگرد آن‌ گودال‌ بر صندلي‌ها نشسته‌ و نظاره‌گر سوختن‌ مؤمنان‌ بودند.
 
سوره بروج آيه  7

‏متن آيه : ‏

‏ وَهُمْ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِينَ شُهُودٌ ‏

 

‏ترجمه : ‏
«و آنان» يعني: آن‌ پادشاه‌ كافر و يارانش‌ كه‌ گودال‌ را كنده‌ و آن‌ را از آتش‌ پر كردند؛ «به‌ آنچه‌ با مؤمنان‌ مي‌كردند» از افگندنشان‌ در آتش‌ «گواهي‌ مي‌دهند» در روز قيامت‌. پس‌ زبانها، دستها و پاهايشان‌ عليه‌ آنان‌ گواهي‌ مي‌دهد. يا آنها شاهد و ناظر اين‌ عمل‌ خود با مؤمنان‌ بودند و تماشاي‌ اين‌ صحنه‌ فجيع‌، نشان‌دهنده‌ تمايلشان‌ به‌ ديدن‌ عذاب‌ مؤمنان‌ بود.
	سوره بروج آيه  8

‏متن آيه : ‏

‏ وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلَّا أَن يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ ‏

 

‏ترجمه : ‏
«و بر آنان‌ عيب‌ نگرفتند، جز اين‌ كه‌ به‌ خداوند غالب‌ ستوده‌ ايمان‌ آورده‌ بودند» پس‌ در واقع‌، گناه‌ يا عيب‌ يا جرمي‌ در ميان‌ نبود و عيب‌ ايشان‌ به‌ پندار آنها همين ‌ايمان‌ آوردنشان‌ به‌ حق‌ بود.
 
	سوره بروج آيه  9

‏متن آيه : ‏

‏ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ ‏

 

‏ترجمه : ‏
«همان‌ خدايي‌ كه‌ فرمانروايي‌ آسمانها و زمين‌ از آن‌ اوست» پس‌ هر كس‌ داراي‌ چنين‌ شأن‌ و شوكتي‌ باشد، قطعا او شايسته‌ آن‌ است‌ كه‌ بندگان‌ به‌ وي‌ ايمان‌ آورده‌ و او را به‌ يگانگي‌ مورد پرستش‌ قرار دهند «و خداوند بر همه‌ چيز گواه ‌است» و از جمله‌ به‌ عملكرد آنان‌ با مؤمنان‌؛ پس‌ چيزي‌ از اعمالشان‌ بر او پنهان‌ نمي‌ماند. البته ‌اين‌ وعيدي‌ سخت‌ براي‌ گودال‌ افروزان‌ و وعده‌اي‌ نيك‌ براي‌ مؤمناني‌ است‌ كه ‌به‌خاطر دين‌ خود مورد عذاب‌ قرار گرفتند.
 
	سوره بروج آيه  10

‏متن آيه : ‏

‏ إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ وَلَهُمْ عَذَابُ الْحَرِيقِ ‏

 

‏ترجمه : ‏
«همانا كساني‌ كه‌ مردان‌ و زنان‌ مؤمن‌ را عذاب‌ كردند» يعني: ايشان‌ را در آتش ‌سوزانده‌ و در دينشان‌ مورد آزار قرار دادند تا از آن‌ برگردند؛ و هيچ‌ انتخاب‌ ديگري‌ جز اين‌كه‌ به‌ خداي‌ سبحان‌ كفر ورزند در برابر ايشان‌ قرار ندادند «سپس ‌توبه‌ نكردند» از اين‌ عملكرد زشت‌ و بازنگشتند از كفر و آزار و رفتار ناپسند خويش‌؛ «پس‌ براي‌ آنان‌ است‌ عذاب‌ جهنم» در آخرت‌ به‌سبب‌ كفرشان‌ «و براي ‌آنان‌ است‌ عذاب‌ سوزان» يعني: براي‌ آنان‌ عذابي‌ ديگر افزون‌ بر عذاب‌ كفرشان ‌است‌ كه‌ اين‌ عذاب‌، عذاب‌ سوزان‌ مي‌باشد؛ به‌سبب‌ حريق‌ سوزاني‌ كه‌ براي ‌مؤمنان‌ برپا كردند. حسن‌ بصري: مي‌گويد: «بنگريد به‌سوي‌ بحز بي‌كران‌ جود و كرم‌ پروردگار متعال‌؛ در حالي‌كه‌ آنها دوستانش‌ را كشتند اما او بازهم‌ آنان‌ را به‌سوي‌ توبه‌ و مغفرت‌ فرامي‌خواند».
 
سوره بروج آيه  11

‏متن آيه : ‏

‏ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْكَبِيرُ ‏

 

‏ترجمه : ‏
«بي‌گمان‌ كساني‌كه‌ ايمان‌ آورده‌ و كارهاي‌ شايسته‌ كرده‌اند» كه‌ از جمله‌ آنان‌ كساني‌ اند كه‌ بر آتش‌ افروخته‌ آن‌ گودالها صبر و شكيبايي‌ كرده‌ و بر دين‌ خود پايدار ماندند و به‌ شرك‌ و كفر بازنگشتند؛ «ايشان‌ را بوستانهايي‌ است‌ كه‌ جويباران ‌از فرودست‌ آن‌ جاري‌ است» به‌سبب‌ ايم