‌» آسن: آبي‌ است‌ كه‌ رنگ‌ و بو و طعمش‌ تغيير كرده‌ باشد و مانند آن ‌است‌ آجن‌ «و در آن‌ جويهايي‌ است‌ از شيري‌ كه‌ مزه‌اش‌ برنگشته‌» يعني: ترش ‌نكرده‌ است‌ چنان‌ كه‌ مزه‌ شيرهاي‌ دنيا تغيير مي‌كند و به‌ ترشي‌ مي‌گرايد بلكه‌ آن ‌شير در نهايت‌ سپيدي‌ و شيريني‌ و پر از چربي‌ و لذت‌ است‌ «و در آن‌ رودهايي‌ است ‌از شرابي‌ كه‌ براي‌ نوشندگان‌ لذت‌بخش‌» و خوش‌ طعم‌ و گوارا «است‌» كه‌ آن‌ را ناخوش‌ نمي‌دارند زيرا شراب‌ بهشتي‌ مانند شراب‌ دنيا نيست‌ كه‌ عقل‌ها را ربوده ‌مستي‌ بياورد و سردرد به‌ همراه‌ داشته‌ باشد «و در آن‌ جويبارهايي‌ از عسل‌ ناب‌است‌» يعني: عسلي‌ كه‌ از آميزش‌ موم‌، خاشاك‌، درد، تيرگي‌ و ناخالصي‌، پالوده‌ و صاف‌ است‌. دليل‌ اين‌كه‌ خداوند متعال‌ از اين‌ چهار نوع‌ جويبار ياد كرد، اين‌ است‌ كه: اين‌ انواع‌ چهارگانه‌؛ ضرورت‌، نياز، عيش‌ و عشرت‌ و درمان‌ را با هم‌ جمع‌ كرده‌اند زيرا آب‌ ضرورت‌ است‌، شير مورد نياز است‌، شراب‌ سبب‌ عيش‌ و عشرت‌ است‌ و عسل‌ درمان‌ بخش‌. در حديث‌ شريف‌ آمده‌ است: «در بهشت‌ درياي‌ شير است‌ و درياي‌ آب‌ و درياي‌ عسل‌ و درياي‌ شراب‌؛ سپس‌ جويباران‌ از اين ‌درياها منشعب‌ مي‌شوند».
«و برايشان‌ در آنجا از همه‌ گونه‌ ميوه‌ فراهم‌ است‌» يعني: از هر صنف‌ و نوعي‌ از اصناف‌ و انواع‌ ميوه‌ها كه‌ خواسته‌ باشند «و» از همه‌ بالاتر «آمرزشي‌ از جانب‌ پروردگار آنهاست‌» براي‌ گناهانشان‌. پس‌ اين‌ است‌ وصف‌ بهشت‌ و اهل‌ آن‌ لذا كسي‌ كه‌ در چنين‌ باغ‌ آراسته‌ و با صفايي‌ قرار دارد؛ «آيا همانند كسي‌ است‌ كه‌ جاودانه‌ در آتش‌ دوزخ‌ است‌؟» تقدير سخن‌ چنين‌ مي‌شود: آيا كسي‌ كه‌ به‌ طور جاودانه‌ و به‌ اين‌ وصف‌ دلربا در نعمت‌هاي‌ بهشت‌ قرار دارد، مانند كسي‌ است‌ كه ‌جاودانه‌ در آتش‌ است‌؟ هرگز! مسلم‌ است‌ كه‌ بهشتيان‌ فرورفته‌ در ناز و نعمت‌ وميوه‌ها و جويباران‌، با دوزخياني‌ كه‌ در آب‌ جوشان‌ و عذاب‌ دردناك‌ دست‌ و پا مي‌زنند، همانند نيستند «و آبي‌ جوشان‌ نوشانده‌ مي‌شود» حميم: آب‌ سخت‌ سوزاني ‌است‌ كه‌ در حال‌ غليان‌ و جوشش‌ قرار دارد «تا روده‌هايشان‌ را پاره‌پاره‌ كند» از فرط حرارت‌ و داغي‌ خويش‌؟ هرگز اين‌ دو گروه‌ با هم‌ برابر نيستند. پناه‌ برخداي‌ عزوجل‌ از اين‌ حال‌ و روز بد.
 
سوره محمد آيه  16
‏متن آيه : ‏
‏ وَمِنْهُم مَّن يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ حَتَّى إِذَا خَرَجُوا مِنْ عِندِكَ قَالُوا لِلَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مَاذَا قَالَ آنِفاً أُوْلَئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَاتَّبَعُوا أَهْوَاءهُمْ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«و از ميانشان‌ كساني‌ هستند كه‌ به‌ تو گوش‌ مي‌سپارند» يعني: از اين‌ گروه‌ كفاري ‌كه‌ همانند چهارپايان‌ مي‌خورند و از لذت‌هاي‌ دنيا بهره‌برداري‌ مي‌كنند، كساني ‌هستند كه‌ ظاهرا به‌ تو گوش‌ مي‌سپارند ـ و آنان‌ منافقانند «ولي‌ چون‌ از نزد تو بيرون ‌مي‌روند به‌ كساني‌كه‌ علم‌ داده‌ شده‌اند» يعني: به‌ علما و دانشمندان‌ اصحاب‌ «مي‌گويند» يعني: از ايشان‌ سؤال‌ مي‌كنند و مي‌گويند: «هم اكنون‌ چه‌ گفت‌؟» يعني: هم‌اكنون‌ كه‌ در مجلس‌ سخنراني‌ بوديم‌، رسول‌ اكرم‌ ص چه‌ گفت‌؟ آري‌! منافقان‌ در پاي‌ منبر وعظ و مجلس‌ سخنراني‌ تو حاضر مي‌شوند اما چون‌ از محضرت‌ بيرون‌ مي‌روند، به‌ شيوه‌ استهزا و تمسخر چنين‌ مي‌گويند. پس‌ معناي ‌سخنشان‌ اين‌ است‌ كه: ما به‌ سخن‌ پيامبر هيچ‌ التفات‌ و توجهي‌ نداشته‌ايم‌ «اين‌گروه‌» منافقان‌ «كساني‌ هستند كه‌ خداوند بر دلهايشان‌ مهر نهاده‌ است‌» پس‌ ايمان ‌نياورده‌ و دلهايشان‌ به‌ سوي‌ چيزي‌ از خير روي‌ نمي‌آورد «و از هواهايشان‌ پيروي ‌كرده‌اند» در كفر و عناد و نفاق پس‌ نه‌ فهم‌ صحيحي‌ دارند و نه‌ قصد صحيحي‌.
ابن‌جريج‌ و مقاتل‌ در بيان‌ سبب‌ نزول‌ نقل‌ كرده‌اند كه: اين‌ آيه‌ كريمه‌ درباره ‌منافقان‌ نازل‌ شد. گفتني‌ است‌؛ از جمله‌ اصحابي‌ كه‌ از سوي‌ منافقان‌ با تمسخر مورد سؤال‌ قرار گرفتند؛ عبدالله بن‌مسعود و عبدالله بن‌عباس‌ بودند. شاه‌ ولي‌الله دهلوي‌ مي‌گويد: «از اينجا تا آخر سوره‌ در باب‌ تهديد مردم‌ ضعيف‌ الايمان‌ نازل ‌شد».
	سوره محمد آيه  17
‏متن آيه : ‏
‏ وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زَادَهُمْ هُدًى وَآتَاهُمْ تَقْواهُمْ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«ولي‌ كساني‌كه‌ راهياب‌ شدند» به‌ سوي‌ راه‌ خير لذا به‌ خداي‌ عزوجل‌ ايمان آورده‌ و به‌ فرمانهايش‌ عمل‌ كردند، او با بخشيدن‌ توفيق‌؛ «آنان‌ را هدايت‌ افزود» يا معني‌ اين‌ است: رويگرداني‌ منافقان‌ و استهزاي‌ آنان‌، بر هدايت‌، ثبات‌، ايمان‌، علم‌ و بصيرت‌ اين‌ راه‌يافتگان‌ افزود «و بديشان‌ تقوايشان‌ را عطا كرد» يعني: حق‌ تعالي‌ به‌ ايشان‌ تقوي‌ را الهام‌ كرد و بر آن‌ ياريشان‌ نمود، با توفيق‌ بخشيدنشان ‌بر انجام‌ عملي‌ كه‌ مورد پسند وي‌ است‌.
 
	سوره محمد آيه  18
‏متن آيه : ‏
‏ فَهَلْ يَنظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَن تَأْتِيَهُم بَغْتَةً فَقَدْ جَاء أَشْرَاطُهَا فَأَنَّى لَهُمْ إِذَا جَاءتْهُمْ ذِكْرَاهُمْ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«آيا جز اين‌ انتظار مي‌برند كه‌ ساعت‌» يعني: قيامت‌ «بناگاه‌» و غافلگيرانه‌ «بر آنان‌ فرارسد؟ پس‌ هرآينه‌ علامات‌» و نشانه‌هاي‌ نزديكي‌ «آن‌ اينك‌ پديد آمده‌ است‌» زيرا اهل‌ كتاب‌ در كتابهاي‌ خود خوانده‌ بودند كه‌ حضرت‌ محمدصآخرين‌ انبيا (ع) اند بنابراين‌، بعثت‌ آن‌ حضرت‌ ص خود از نشانه‌هاي‌ قيامت‌ است‌. در حديث‌ شريف‌ به‌ روايت‌ بخاري‌ و مسلم‌ و غير آنان‌ از انس‌(رض) آمده‌ است‌ كه‌ رسول‌ اكرم‌ ص فرمودند: «بعثت‌ أنا والساعة كهاتين‌، وأشار بالوسطي‌ والسبابة: من‌درحالي‌ به‌ رسالت‌ برانگيخته‌ شدم‌ كه‌ قيامت‌ اين‌چنين‌ (نزديك) است‌ ـ و به‌ دو انگشت‌ سبابه‌ و وسطاي‌ خود اشاره‌ كردند». «پس‌ آن‌گاه‌ كه‌ رستاخيز بر آنان‌ در رسد، ديگر كجا جاي‌ اندرزشان‌ است‌» يعني: آن‌گاه‌ كه‌ قيامت‌ بر آنان‌ بيايد، آنها ازكجا پند مي‌گيرند؟ قطعا در آن‌ هنگام‌، وقت‌ پندگرفتن‌ از دست‌ رفته‌ است‌.
 
	سوره محمد آيه  19
‏متن آيه : ‏
‏ فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مُتَقَلَّبَكُمْ وَمَثْوَاكُمْ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«پس‌ بدان‌ كه‌ هيچ‌ معبودي‌ جز خدا نيست‌» يعني: بر اين‌ عقيده‌ ثابت‌ قدم‌ باش‌ و بر آن‌ استمرار بورز «و براي‌ گناه‌ خويش‌ آمرزش‌ جوي‌» يعني: از گناهي‌ كه‌ ممكن‌ است‌ گاهي‌ از تو سرزند، 