كنايه‌ از قحطي‌اي‌ بود كه‌ براثر دعاي‌ رسول‌اكرم‌ ص بر قريش‌ نازل‌ شد به‌ طوري ‌كه‌ چشمان‌ آنها از فرط گرسنگي‌ چنان‌ تيره‌ و تار شده‌ بود كه‌ ميان‌ آسمان‌ و زمين‌ را سياه‌ و دودآلود مي‌ديدند. روايت‌ بخاري‌ و مسلم‌ و ديگران‌ در بيان‌ سبب‌ نزول‌ آيه‌كريمه‌ از ابن‌مسعود(رض) نيز مؤيد اين‌ معني‌ است: چون‌ قريش‌ رسول‌ خدا ص را نافرماني‌ كرده‌ و با ايشان‌ دشمني‌ ورزيدند و در پذيرش‌ اسلام‌ به‌ سستي‌ گراييدند و كار عناد و ستيزه‌ آنان‌ بر رسول‌ خدا ص سخت‌ دشوار آمد، آن‌ حضرت‌ ص چنين ‌دعا كردند: «اللهم‌ أعني‌ عليهم‌ بسبع‌ كسبع‌ يوسف: بارخدايا! مرا بر آنان‌ به‌ هفت‌سال‌ قحطي‌ ـ مانند سالهاي‌ يوسف‌ ـ ياري‌ كن‌». پس‌ بر اثر دعاي‌ آن‌ حضرت‌ ص، قريش‌ گرفتار قحطي‌ و دشواري‌ سختي‌ شدند تا بدانجا كه‌ از فرط گرسنگي‌ استخوانها را نيز خوردند و اثر اين‌ گرسنگي‌ چنان‌ شديد بود كه‌ چون ‌انسان‌ به‌ سوي‌ آسمان‌ مي‌نگريست‌، ميان‌ آسمان‌ و زمين‌ را به‌ شكل‌ دود، سياه‌ مي‌ديد پس‌ خداوند متعال‌ نازل‌ فرمود: (فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاء بِدُخَانٍ مُّبِينٍ ‏ ... ). پس‌ در بحبوحه‌ اين‌ بلا بود كه‌ آنان‌ نزد رسول‌ خدا ص آمدند و گفتند: يا رسول‌الله! از خداوند براي‌ قبيله‌ مضر باران‌ بخواه‌ زيرا مضر از قحطي‌ به‌ هلاكت‌ رسيدند! آن‌گاه‌ رسول‌ خدا ص برايشان‌ باران‌ طلبيدند و باران‌ نازل‌ شد.
 
سوره دخان آيه  11
‏متن آيه : ‏
‏ يَغْشَى النَّاسَ هَذَا عَذَابٌ أَلِيمٌ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«كه‌ مردم‌ را فرومي‌گيرد» يعني: آن‌ دود همه‌ مردم‌ را در بر گرفته‌ و از هر جهت ‌بر آنان‌ احاطه‌ مي‌كند «اين‌ است‌ عذاب‌ دردناك‌» يعني: آنها در هنگام‌ گرفتار شدن‌ در قحطي‌ مي‌گويند: اين‌ عذابي‌ است‌ دردناك‌! يا خداوند(ج)  اين‌ سخن‌ را برايشان‌ مي‌گويد. ابن‌ كثير آراي‌ مختلف‌ درباره‌ «دخان‌» را نقل‌ كرده‌ و در پايان‌ چنين‌ نتيجه‌ مي‌گيرد: اين‌ قول‌ كه‌ «دخان‌» از نشانه‌هايي‌ است‌ كه‌ ما بايد ظهور آن ‌را قبل‌ از وقوع‌ قيامت‌ انتظار بكشيم‌، قوي‌تر است‌. سپس‌ او در اين‌ باره‌ احاديثي‌ را نقل‌ مي‌كند از آن‌ جمله‌ حديث‌ شريف‌ ذيل‌ به‌ روايت‌ حذيفه‌بن‌اسيد غفاري‌(رض) است‌كه‌ فرمود: رسول‌ خدا ص از عرفه‌ بر ما فرود آمدند و درحالي‌ كه‌ ما مشغول‌ مذاكره ‌درباره‌ قيامت‌ بوديم‌، فرمودند: «قيامت‌ برپا نمي‌شود تا آن‌گاه‌ كه‌ شما ده‌ نشانه‌ رانبينيد:
1 ـ طلوع‌ خورشيد را از مغرب‌ آن‌.
2 ـ ظهور دخان‌.
3 ـ ظهور دابه ‌الارض‌.
4 ـ خروج‌ يأجوج‌ و مأجوج‌.
5 ـ نزول‌ عيسي‌بن‌ مريم‌ (علیهماالسلام).
6 ـ خروج‌ دجال‌.
7 ـ وقوع‌ سه ‌خسوف: خسوفي‌ در مشرق‌.
8 ـ خسوفي‌ در مغرب‌.
9 ـ خسوفي‌ در جزيره ‌العرب‌.
10 ـ آتشي‌ كه‌ از قعر سرزمين‌ عدن‌ بيرون‌ مي‌آيد و همه‌ مردم‌ را مي‌ميراند و هر جا كه‌ شب‌ بگذرانند، با آنان‌ شب‌ مي‌گذراند و هر جا كه‌ در ظهر بخوابند، همراهشان‌ مي‌باشد». همچنين‌ در حديث‌ شريف‌ آمده‌ است: «... مؤمن‌ از آن‌ دود، دچار عارضه‌اي‌ شبيه‌ زكام‌ مي‌شود اما كافر را چنان‌ فرو مي‌گيرد كه‌ در اثر آن‌، بدن‌ وي‌ باد كرده‌ و متورم‌ مي‌شود...».
 
	سوره دخان آيه  12
‏متن آيه : ‏
‏ رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذَابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«مي‌گويند: پروردگارا! اين‌ عذاب‌ را از ما دور كن‌» كه‌ اگر عذاب‌ را از ما دور كني ‌«هرآينه‌ ما مؤمن‌ مي‌شويم‌» روايت‌ شده‌ است‌ كه‌ مشركان‌ قريش‌ نزد رسول‌اكرم‌ ص آمده‌ و گفتند: اگر خداوند اين‌ عذاب‌ را از ما دور گرداند، ما مسلمان‌ مي‌شويم‌. مراد از عذاب‌؛ گرسنگي‌اي‌ بود كه‌ به‌ سبب‌ آن‌ اين‌ دود را مي‌ديدند.
 
	سوره دخان آيه  13
‏متن آيه : ‏
‏ أَنَّى لَهُمُ الذِّكْرَى وَقَدْ جَاءهُمْ رَسُولٌ مُّبِينٌ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«آنان‌ چگونه‌ پند مي‌گيرند» از عذابي‌ كه‌ بر سر آنان‌ فرود آمده‌است‌؛ «و» حال ‌آن‌كه‌ «به‌يقين‌ براي‌ آنان‌ پيامبري‌ روشنگر آمده‌ است‌؟» كه‌ هر آنچه‌ را از كار دين ‌نيازمند آن‌ هستند، برايشان‌ بيان‌ مي‌كند؟.
 
	سوره دخان آيه  14
‏متن آيه : ‏
‏ ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَقَالُوا مُعَلَّمٌ مَّجْنُونٌ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«پس‌، از او روي‌ برتافتند» يعني: از پيامبر ص روي‌ گردانيدند «و گفتند: او تعليم ‌يافته‌اي‌ ديوانه‌ است‌» يعني: بشري‌ قرآن‌ را به‌ او تعليم‌ داده‌ و او ديوانه‌ است‌. پس‌ چگونه‌ آنان‌ با وصف‌ چنين‌ پندارها و سخنان‌ ياوه‌اي‌، متذكر مي‌شوند و از كجا بر سرعقل‌ مي‌آيند؟!
 
	سوره دخان آيه  15
‏متن آيه : ‏
‏ إِنَّا كَاشِفُو الْعَذَابِ قَلِيلاً إِنَّكُمْ عَائِدُونَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«ما اين‌ عذاب‌ را اندكي‌ دور مي‌كنيم‌» يعني: ما به‌ زودي‌ به‌ سبب‌ دعاي‌ پيامبر خويشص اندك‌ زماني‌ عذاب‌ را از شما مشركان‌ دور مي‌كنيم‌ و اين‌ زمان‌ اندك‌، مدت‌ باقي‌مانده‌ از عمرتان‌ است‌ «ولي‌ شما در حقيقت‌ باز مي‌گرديد» به‌ سوي‌ شركي‌ كه‌ بر آن‌ بوده‌ايد. و چنين‌ هم‌ شد زيرا به‌ مجرد اين‌كه‌ عذاب‌ از آنان‌ دور شد؛ به‌كفر و عناد خويش‌ بازگشتند.
 
	سوره دخان آيه  16
‏متن آيه : ‏
‏ يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى إِنَّا مُنتَقِمُونَ ‏
 
‏ترجمه : ‏
«روزي‌ كه‌ آنان‌ را به‌گرفتني‌ بزرگ‌» يعني: به‌ سختي‌ و با قوت‌ «فرو مي‌گيريم‌، ما انتقام‌ گيرنده‌ايم‌» گفته‌ شده: مراد از اين‌ روز، روز بدر است‌ زيرا چون‌ مشركان ‌مكه‌ بعد از برطرف‌ شدن‌ عذاب‌، مجددا به‌ راه‌ تكذيب‌ و كفر بازگشتند؛ خداي‌ عزوجل‌ از آنان‌ در بدر انتقام‌ گرفت‌. به‌قولي‌ ديگر: مراد عذاب‌ دوزخ ‌است‌. ابن‌عباس‌(رض) مي‌گويد: «نظر ابن‌مسعود اين‌ است‌ كه‌ مراد از (بطشه‌الكبري‌) روز بدر است‌ اما من‌ مي‌گويم‌ كه‌ مراد از اين‌ روز، روز قيامت‌ است‌». ابن‌كثير نيز قول‌ ابن‌عباس‌(رض) را ترجيح‌ داده‌ است‌.
 
سوره دخان آيه  17‏متن آيه : ‏‏ وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَجَاءهُمْ رَسُولٌ كَرِيمٌ ‏
آيه  18‏متن آيه : ‏‏ أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ عِبَادَ اللَّهِ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ ‏ 
‏ترجمه : ‏
«و به‌يقين‌ ما پيش‌ از آنان‌» يعني: پيش‌ از اين‌ گروه‌ كافر «قوم‌ فرعون‌ را آزموديم‌» يعني: پيامبران‌ خويش‌ را به‌ سوي‌ آنان‌ فرستاديم‌ و پيامبران‌ ما آنان‌ را به‌سوي‌ شريعت‌ ما فراخواندند اما آنها ايشان‌ را تكذيب‌ كردند. يا مراد اين‌ است: ما ارزاق‌ را از روي‌ آزمايش‌ بر قوم‌ فرعون‌ توسعه‌ داديم‌ اما آنها سر به‌ طغيان ‌برداشته‌ و تجاوز پيشه‌ كردند «و پيامبري‌ گرامي‌ برايشان‌ آمد» يعني: موسي‌(ع) كه ‌هم‌ نزد خداي‌ عزوجل‌ گ