يد.
إن أريد إلا الإصلاح ما استطعت و ما توفيقي إلا بالله عليه توکلت و إليه أنيب؟
و صلي الله علي محمد و آله ‌الطاهرين.

حيدر علي قلمداران
الهوامش
(1) اين محاسبه در هنگام تأليف اين کتاب بوده است.(1347شمسي). <?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html><body><a class="text" href="w:text:6.txt">قسمت اول</a><a class="text" href="w:text:7.txt">قسمت دوم</a><a class="text" href="w:text:8.txt">قسمت سوم</a><a class="text" href="w:text:9.txt">قسمت چهارم</a><a class="text" href="w:text:10.txt">قسمت پنجم</a><a class="text" href="w:text:11.txt">قسمت ششم</a><a class="text" href="w:text:12.txt">قسمت هفتم</a><a class="text" href="w:text:13.txt">قسمت هشتم</a></body></html>الحمد لله کما هو أهله والصلوة والسلام علی محمد نبيه و علی أهل بيته.

سند و مدرک و دليل خمس در کتاب خدا (قرآن) آية شريفه 41 سورة انفال است که مي‌فرمايد: ﴿وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِـلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آَمَنْتُمْ باللهِ وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الجَمْعَانِ وَاللهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ﴾ (انفال/41) 

ترجمه و مضمون آيه شريفه: «و بدانيد آنچه را که شما (مسلمانان) از چيزي که غنيمت گرفتيد، پس همانا يک پنجم آن مال خداست و براي رسول و براي نزديکان و يتيمان و مسکينان و در راه مانده است. اين در صورتي‌است که شما بخدا و بدانچه ما بر بندة خود (محمد) در روز جدا گشتن (روز فاصله بين کفر و ايمان) روزي که دو جمعيت مبارز با يکديگر ملاقات کردند ايمان آورده باشيد و بدانيد که خدا بر هر چيزي بغايت تواناست».

آنگاه در دنبال آية شريفه آياتي‌است که شرح قضاياي روزي‌است (روز جنگ بدر) که اين اتفاق افتاده‌است. چنانکه ما قبلِ آيه نيز آياتي‌است که مربوط به جنگ و جهاد است بشرحي که انشاءالله ضمن آيات غنائم خواهد آمد. باتفاق اکثر مفسرين و مورخين و ارباب سير نزول اين آيه در ايام جنگ بدر بوده که تمام مورخين متفقند که آن جنگ در سال دوم هجرت واقع شده و آيه شريفه بجهت رفع اختلاف و نزاعي که در بين مجاهدين در خصوص تقسيم غنايمي که در اين جنگ بدست مسلمين افتاد صورت مي‌گرفت نازل گرديد. و رسول خدا (ص) بمقتضاي آن عمل فرمود، اقوال ديگري نيز در اينکه مراد از غنيمت جنگ در اين آيه آيا غنيمت جنگ بدر يا غنيمت غزوات ديگر قبل يا بعد از جنگ بدر بوده نيز هست که چون اينگونه اختلاف در مطلب و مقصد ما مؤثر نيست لذا بدان نمي‌پردازيم.

در اينجا براي روشن شدن مطلب و وصول به حقيقت در موضوع خمس بايد، چند نکته را در نظر گرفت:

1-   اينکه اين نخستين حکمي است که در موضوع اموال و حقوق خدا و رسول با قيد تقسيم آن نازل گرديده و بمرحلة اجرا در آمده است. هرچند قبل از آن آياتي که مربوط به زکات است در سُوَر مکيه در مکه معظمه يعني قبل از هجرت نازل گرديده است اما بدون تعيين تقسيم و مصارف و نصاب آن زيرا آيات زکات جداً صورت عمل بخود نگرفته بود از آن جهت که ملاک معيني نداشت. تا اينکه در سال نهم از هجرت رسول خدا بفرمان واجب‌الاذعان پروردگار سبحان: خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا.. (التوبة/103).... و با تعيين مصارف آن: ﴿إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالمَسَاكِينِ وَالعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفي الرِّقَابِ وَالغَارِمِينَ وَفي سَبِيلِ اللهِ وَاِبْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللهِِ وَاللهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ﴾ (التوبة/60). «يعني همانا جز اين نيست که صدقات (انواع زکوات) مال فقيران و مسکینان و کارمندان جمع‌آوری زکات و مؤلفه قلوبهم و آزادی بردگان و تأمین تاوان زدگان و تمام امور اجتماعی که برای رضای خدا انجام بگیرد و کمک به در راه مانده است».

پس از نزول این آیات، رسول خدا (ص) آن را به ‌مرحلة اجرا درآورد و عاملینی برای اخذ زکات به قبایل و بلاد اعزام داشت. در حالی‌که خمس غنائم در همان سال دوم هجرت صورت عمل بخود گرفت.

2-   برای اینکه دانسته شود که چرا حکم زکات که در آیات مکی (قبل از هجرت) نازل شده هنوز صورت عمل بخود نگرفته بود اما آیه خمس بلافاصله بمرحلة اجرا درآمد باید وضع مالی مسلمانان آن روز را در نظر گرفت که اکثر مسلمين آن روز فقير و بينوا بودند زيرا: تمام مهاجرين که از مکه بطور خائفاً يتَرَقَّب فرار کرده بودند اگر مالي هم داشتند در مکه گذاشته و فقط جان خود را نجات داده بمدينه يا بلاد ديگر (حبشه و غير آن) گريخته بودند و مهاجرين بمدينه مهمان برادران ديني خود (انصار) بودند. و از مردم مدينه آناني که ايمان آورده بودند اکثراً فقير بودند مثلاً: ابو ايوب انصاري که مهماندار رسول خدا بود تمام ثروت او عبارت از خانة کوچکي بود که دو اطاق داشت (زير و رو) که در اطاق بالائي رسول خدا (ص) را جاي داده بود و در اطاق زيرين خود و مادر پيرش منزل گزيده بودند. مسلمانان ديگر هم وضعي بهتر از ايوب نداشتند. ما اگر همان تجهيزاتي را که مسلمانان در جنگ بدر همراه آورده بودند در نظر بگيريم که تمام آن عبارت بود از:

دو اسب و هفت شمشير و هفت شتر بيشتر يا کمتر. وضع فقر و فلاکت آنها بخوبي بدست مي‌آيد. و بهتر از همه همان دعائي است که پيغمبر خدا (ص) هنگام خروج بجنگ در بارة مسلمانان کرد: در کتاب (المغازي) واقدي (ص26، ج1) و در کتاب سنن‌الکبري بيهقي از عبدالله بن عمرو روايت شده‌است که رسول خدا(ص) در حالي که براي جنگ بدر از شهر خارج ميشد با لشگري که عدد آن از سيصد و پانزده نفر بيشتر نبود روي به آسمان کرده عرض نمود: «اللَّهُمَّ إِنَّهُمْ حُفَاةٌ فَاحْمِلْهُمُ اللَّهُمَّ إِنَّهُمْ عُرَاةٌ فَاكْسُهُمُ اللَّهِمَّ إِنَّهُمْ جِيَاعٌ فَأَشْبِعْهُمْ» «يعني خدايا اينان پابرهنگانند ايشان را حمل کن (سواره کن) خدايا اينان عريان هستند آنانرا بپوشان، خدايا اينان گرسنگانند ايشان را سير کن.»

و نيز در کتاب گرانقدر المصنَّف عبدالرزاق ضعاني (ص209، ج5 رقم 9402) آمده‌است که جبرئيل بر پيغمبر خدا در روز بدر گفت: ((إن ربك يخيِّرك إن شئت أن تقتل هؤلاء الأسارى وإن شئت أن تفادي بهم وتقتل من أصحابك مثلهم. فاستشار أصحابه فقالوا نفاديهم ونتقوَّى بهم ويكرم الله بالشهادة من يشاء)).

«يعني اگر ميخواهي اين اسيران جنگ را بکش و اگر ميخواهي از ايشان فديه بگير در آنصورت از اصحاب تو به اندازة اين اسيران در جنگ‌ها کشته شود پيغمبر خدا با اصحاب خود مشورت کرد. اصحاب گفتند ما فديه مي‌گيريم و بدينوسيله تقويت مي‌شويم و خدا هر که را خواست بشهادت گرامي مي‌دارد.».

معلوم است که رضايت اصحاب بفديه گرفتن در اثر فقر بوده‌است چنانکه نتقوي بهم در آن صراحت دارد.

3-   خمس گرفتن از غنائم جنگ، قبل از اسلام نيز معمول بوده‌است و لذا پاره‌اي از اصحاب رسول‌الله (ص) در سرايائي که قبل از جنگ بدر اتفاق افتاده بود قبل از آنکه آيه‌اي در باب اخذ خمس از غنائم نازل شود از غنيمت‌هايي که در آن سرايا بدست آ